مقدمه ای بر ایمنی سیستم

مقدمه ای بر ایمنی سیستم

Introduction to System Safety

 فرمت: pdf   تعداد صفحات: 81

تهیه و تنظیم: دکتر رضا غلام نیا

ایمنی یعنی:

• میزان رهایی از خطر
• میزان در امان بودن از خطر
• میزان رهایی از شرایط مخاطره آمیز
• ایمنی به معنی امن و امنیت و رعایت اصول و مقرراتی است جهت رهایی از ایجاد شرایط مخاطره آمیز برای حفظ نیروی انسانی و تاسیسات.

تجزیه و تحلیل مخاطره (Hazard Analysis (HA

تاریخچه

به منظور طراحی ایمن، مخاطرات باید حذف شوند یا کاهش یابند. شناسایی مخاطره عملکرد حیاتی ایمنی سیستم است. بنابراین درک درست و درک تئوری مخاطره حیاتی است.

تجزیه و تحلیل مخاطره پایه اصولی ایمنی سیستم است. تجزیه و تحلیل مخاطره برای شناسایی مخاطرات، اثرات و عوامل علی مخاطره انجام می گیرد. تجزیه و تحلیل مخاطره برای تعیین ریسک سیستم، اهمیت مخاطرات و ایجاد اقدامات طراحی که مخاطرات شناسایی حذف یا کاهش یابند انجام می گیرد.

تئوری مخاطره

واقعه واقعی است که رخ داده است و منجر به مرگ، (Mishap) در تعاریف ایمنی سیستم، رویداد ناگوار شرایط بالقوه ای است که می تواند منجر به مرگ، آسیب (Hazard) آسیب و یا خسارت شده است و مخاطره و یا خسارت شود.

این تعاریف منجر به اصولی می شود که مخاطره پیشرو برای واقعه ناگوار است، مخاطره واقعه بالقوه ای را (یعنی واقعه ناگوار) را تعریف می کند در حالیکه واقعه ناگوار رویداد رخ داده شده است. این بدان معنی است که روابط مستقیمی بین مخاطره و واقعه ناگوار وجود دارد.

واقعه ناگوار نتیجه فوری مخاطرات واقعی است. حالت گذار از مخاطره به واقعه ناگوار بر اساس دو عامل است:

1. مجموعه ای از اجزای مخاطره
2. ریسک واقعه ناگوار در درون اجزای مخاطره

اجزای مخاطره مواردی متشکل از مخاطره است و ریسک واقعه ناگوار احتمال واقعه ناگوار رخ داده و شدت حاصله از خسارت ناگوار. عامل احتمال پذیری واقعه ناگوار احتمال اجزای مخاطره در حال رخ دادن و تبدیل به واقعه ناگوار است.

عامل شدت واقعه ناگوار پیامد کلی واقعه ناگوار معمولا بر حسب خسارت حاصله از واقعه ناگوار (یعنی بازده ناخوشایند) است. احتمال و شدت می تواند تعریف شود و برحسب کیفی یا کمی ارزیابی شود. مفهوم اجزای مخاطره پیچیدگی کمتری در تعریف دارد. مخاطره موجودیتی است که فقط عناصر ضروری و کافی برای بوجود آمدن واقعه ناگوار است. اجزای مخاطره شرایط ضروری برای واقعه ناگوار و نتیجه نهایی یا اثر واقعه ناگوار را تعریف می کند.

مخاطره متشکل از سه جزء اساسی است:

• عنصر مخاطره آمیز (Hazardous Element (HE
  عنصر مخاطره آمیز منبع اصلی مخاطره آمیز ایجاد کننده نیروی محرکه مخاطره است نظیر منبع انرژی مخاطره آمیز نظیر مواد منفجره مورد استفاده در سیستم
• مکانیسم شروع کننده (Initiating Mechanism (IM
  مکانیسم شروع کننده رخداد ماشه یا آغازگر مسبب ایجاد مخاطره است.
• هدف/تهدید (Target and Threat (T/T
  شخص یا چیزی است که برای آسیب و یا صدمه با ارزش است و شدت رخداد ناگوار را توصیف می کند. هدف، نتیجه واقعه ناگوار و صدمه و خسارت مورد انتظار است. این سه اجزای به مثلث مخاطره معروف اند.

مثلث مخاطره

مثلث مخاطره متشکل از سه جزء ضروری است که هر یک از آنها یک ضلع مثلث را شکل می دهند. همه اضلاع مثلث ضروری هستند و برای ایجاد مخاطره مورد نیاز هستند. حذف هر یک از اضلاع مثلث منجر به حذف مخاطره می شود و دیگر واقعه ناگوار رخ نمی دهد ( یعنی مثلث ناکامل است). احتمال ضلع مکانیسم آغازگر را کاهش دهید تا احتمال واقعه ناگوار کاهش یابد. عنصر را در ضلع عنصر مخاطره آمیز را کم کنید یا ضلع هدف را کاهش دهید تا شدت واقعه ناگوار کاهش یابد. این جنبه از واقعه مفید است وقتی که تعیین می کنید کجا مخاطره کاهش یابد.

پنج مفهوم بنیادین ایمنی برای هر تلاش ایمنی بکار گرفته می شود:

1. ایمنی یک مسئولیت ستادی است.
2. ایمنی سودمندی است.
3. ایمنی مستلزم تلاش والا است.
4. ایمنی وابسته به توالی اولویت یا تقدم ایمنی است.
5. بکارگیری ابزارها و تکنیک های نظام دار

1. Safety is a line responsibility.
2. Safety is productive.
3. Safety requires upstream effort.
4. Safety depends on the safety precedence sequence.
5. Systematic tools and techniques help.

1- ایمنی یک مسئولیت ستادی است – Safety is a line responsibility

مدیران و سرپرستان ستادی مسئول ایمنی واحدها و عملیات های سازمانی خودشان هستند. این اصل قدیمی بی نهایت در دنیای ایمنی مهم است. این مبانی باید توسط تمامی بخش های سازمان درک و پذیرفته شود. شغل حرفه ایمنی فراهم نمودن حمایت های ضروری از کارکنان برای تضمین اینکه افراد سازمان قادر به انجام شغل شان به خوبی و بطور موثری و ایمن باشند.

۲- ایمنی سودمندی است – Safety is productive

ایمنی از طریق انجام چیزهای درست برای اولین بار و در هر زمان بدست می آید. اگر چیزهایی برای اولین بار و در هر زمانی درست انجام گیرد، ما تنها عملیات های ایمن نداریم بلکه عملیات بی نهایت کارا، بهره ور و مقرون به صرفه داریم. زیرا تلاش ایمنی سیستم برای سازگاری الزامات عملیات های ایمن در اولین زمان است، تلاش ایمنی سیستم بطور بدیهی این اصل را حمایت می کند.

٣- ایمنی مستلزم تلاش والا است – Safety requires upstream effort

• ایمنی یک عملیات تعیین می شود قبل از اینکه افراد، دستورالعمل ها، دستگاه ها و سخت افزارها با همدیگر در محل کار برای انجام وظیفه معلوم باشند.
• انتخاب افراد، آموزش مستمر و همیشگی، توسعه دستورالعمل ها و طراحی تسهیلات و تجهیزات انواع وظایفی است که نهایتا ایمنی کار را تعیین می کند.
• عملکردهای ایمنی خوب باید تا حد مکمن والا و شایسته شروع شود.
• بهبود در ایمنی می تواند با حداقل مقدار پول انجام گیرد اگر آنها بقدر کافی والا و شایسته انجام گیرد. اگر مخاطرات بالقوه یا ایرادات در سیستم شناسایی نشود، گاهی اوقات تغییرات ممکن است بی نهایت هزینه بر، غیر عملی و یا ناممکن باشد.

٤- ایمنی وابسته به توالی اولویت یا تقدم ایمنی است Safety depends on the safety precedence sequence

چهارمین پایه اساسی ایمنی، توالى تقدم ایمنی است. این امر شامل فهرست اولویت بندی کنترل هایی است که باید در نظر گرفته شود و در یک توالی برای حذف یا کنترل مخاطرات شناسایی شده بکار گرفته شود که شامل:

1. طراحی برای حداقل مخاطره Design for minimum hazard
2. فراهم نمودن وسایل ایمنی Provide safety devices.
3. فراهم نمودن وسایل اخطار کننده Provide warning devices
4. کنترل با دستورالعمل و آموزش Control with procedures and training
5. پذیرش مخاطرات باقیمانده Accept remaining residual hazards

• اولین و موثرترین راه کنترل مخاطرات شناسایی شده حذف آنها از طریق طراحی یا تغییرات مهندسی است.
• اگر کنترل مخاطرات از طریق بهبود طراحی یا مهندسی ناممکن یا غیر عملی باشد، گام بعدی باید استفاده از حفاظ های با موانع فیزیکی برای جداسازی جریان انرژی های ناخواسته بالقوه یا مخاطرات دیگر است.
• برای مخاطرات باقیمانده، گام بعدی وسایل اخطار کننده می باشد که باید مورد استفاده قرار گیرد.
• در نهایت، بعد از اینکه روش های دیگر امتحان شد، دستورالعمل ها و آموزش باید مورد استفاده قرار گیرد. حتی بعد از اینکه این کنترل ها بکار گرفته شد، برخی از مخاطرات باقیمانده ممکن است باقی بماند.
• ایجاد بیشتر عملیات ها یا سیستم ها بطور کامل عاری از ریسک غیر ممکن است. مخاطرات باقیمانده باید شناسایی شود و بطور رسمی باید توسط مدیریت پذیرفته شود. اگر مخاطرات باقیمانده پذیرفتنی نباشد، کنترل های اضافی باید فراهم شود یا پروژه باید متوقف شود.
• برای بیشتر عملیات ها ترکیبی از کنترل ها باید مورد استفاده قرار گیرد. بکارگیری صحیح توالی تقدم ایمنی نشان می دهد که کنترل های در سطح پایین تر در نظر گرفته نمی شود مگر اینکه تمامی تلاش های ایمنی در تراز های بالاتر انجام گرفته باشد.
• توالى تقدم ایمنی به عنوان بخشی از تلاش ایمنی سیستم است و یکی از ابزارهای کوچکی است که در تمام تلاش های ایمنی سیستم معمول است.
• در هر حال، این امر همیشه توالی تقدم ایمنی safety precedence sequence نامیده نمی شود. به عنوان اولویت ایمنی سیستم system safety precedence، توالی اولویت کاهش خطر hazard sequence precedence reduction، توالی اولویت کنترل مخاطره risk control sequence و نام های دیگر معروف است. پنجمین گام (پذیرش ریسک های مخاطره) همیشه وجود ندارد.

ایمنی سیستم چیست؟

بطور ساده، ایمنی سیستم نامی مشخص برای تلاش هایی هدفمند در ایجاد چیزهایی تا حد امکان ایمن است که بطور نظام‌داری با استفاده از ابزارهای مدیریتی و مهندسی برای شناسایی، آنالیز و کنترل مخاطرات تحقق می یابد.

واژه تلاش “effort” در ایمنی سیستم گاهی اوقات رویکرد approach، نظام discipline مفهوم concept، دکترین doctrine و یا فلسفه philosophy نامیده می شود.

بیشتر تعریف های رسمی ایمنی سیستم تاکید روی تلاش هایی دارد که شامل تمامی مراحل چرخه عمر سیستم«all phases of the life cycle» شود، اگر چه بیشتر تلاش های ایمنی در مراحل اولیه برنامه های جدید متمرکز شده است.

مطالب زیر را با دانلود فایل پیوستی مشاهده کنید.

• عوامل علی مخاطره Hazard causal factors

• تئوری مخاطره – واقعه ناگوار

• انواع تجزیه و تحلیل مخاطره و تکنیک ها Hazard Analysis Types and Techniques

• تکنیک های کیفی یا کمی – Qquantitative technique or Qualitative

• مهندسی و مدیر ایمنی سیستم

• الزامات کلی ایمنی سیستم GENERAL SYSTEM SAFETY REQUIREMENTS

• معیارهای ایمنی سیستم

• تجزیه و تحلیل خطر به روش FTA

• دستورالعمل تهیه تجزیه درخت خطا

• ردیابی انرژی و آنالیز حفاظ ها ETBA

• و …

حتما بخوانید:

⇐ وظایف و محصولات ایمنی سیستم

⇐ آینده, برقراری اساس و مبنای ایمنی سیستم

⇐ رویکرد های رایج و محدوده های مشکل ساز در ایمنی سیستم

⇐ تاریخچه, اصول و مبانی ایمنی سیستم