ارگونومی در طراحی ایستگاههای کاری

ارگونومی در طراحی ایستگاههای کاری

 

موضوعات:

• ارتفاع کار در وضعیت ایستاده 
• کار در وضعیت نشسته
• مزایای کار نشسته
• ارتفاع کار در حالت ایستاده
• وضعیت ایستاده استاندارد
• وضعیت نشسته استاندارد
• کار در وضعیت ایستاده
• طراحی ایستگاههای کاری در وضعیت نشسته
• طراحی ایستگاه کار در وضعیت نشسته و ایستاده
• طراحی صندلی و میزکار براساس اطلاعات آنتروپومتری
• طراحی میز کار و صندلی نشسته
• اصول مهم در طراحی صندلی های اداری

---

با توجه به تناسب کاری به طور کلی سه وضعیت در هنگام کار وجود دارد :

1. ایستاده
2. نشسته
3. نشسته ـ ایستاده

ارتفاع کار در وضعیت ایستاده 

ارتفاع کار اهمیت ویژه ای در طراحی محیط کار دارد . چنانچه ارتفاع کار بلند باشد دست برای جبران این وضعیت بالا قرار می گیرد که این خود باعث درد ناحیه گردن و شانه ها خواهد شد و پائین بودن ارتفاع نیز باعث خم شدن فرد و در نهایت کمردرد می گردد بنابراین ارتفاع کار بگونه ای متناسب با ارتفاع بدن شخص طراحی می شود .

در کار ایستاده بایستی توجه شود که آزادی حرکت کافی برای پاها وجود داشته باشد و این امر حتی برای زانوها و نوک پاها نیز صادق است . اصولاً برای پاها هنگام کار بصورت ایستاده هیچ گونه وظیفه ای مانند فشاردادن و … نبایستی در نظر گرفته شود زیرا فشار زیادی به پاها وارد خواهد شد که خستگی و فرسودگی زودرس و واریس و عوارض دیگر را بدنبال خواهد داشت.

 

کار در وضعیت نشسته

در وضعیت نشسته بسته به نوع صندلی و فعالیت طبعاً انرژی کمتری نسبت به حالت ایستاده مصرف خواهد شد و ما همیشه سعی می کنیم که مشاغل ایستاده را به نیمه نشسته و نشسته تبدیل کنیم. در حالت نشسته تعداد عضلات درگیر حفظ تعادل بدن کاهش می یابد از طرف دیگر سطح اتکاء بدن با صندلی افزایش یافته، تمرکز قواء و میدان دید نیز در وضعیت نشسته در حفظ تعادل بدن اهمیت دارد. حداکثر سرعت در کار دستی هنگامی است که دستها در جلوی بدن و بازوها در طرفین و با زاویه مناسب قرار گیرند. از آنجایی که ممکن است کار به صورت دقیق دو دستی صورت بگیرد.

ارتفاع سطح میز کار باید به گونه ای باشد که فاصله مناسب بینایی رعایت گردد یعنی ارتفاع کار آن قدر بالا بیاید تا در حالتی که بدن در وضعیت طبیعی قرار گرفته، فرد بتواند به راحتی شیء مورد نظر را بب0یند و در زمانی که انجام کار نیاز به نیروی بزرگی داشته و حرکات جنبی کار زیاد باشد، پائین بودن سطح کار الزامی است. ارتفاع میز بین 74 تا 78 سانتی متر باعث می شود که افراد با استفاده از یک صندلی قابل تنظیم و زیر پائی مناسب، شرایط قابل تطبیقی را برای خود فراهم آورد.

مزایای کار نشسته

1. حذف وزن پا
2. اجتناب از وضعیت های غیرطبیعی بدن
3. کاهش صرف انرژی
4. کاهش اعمال فشار بر روی سیستم گردش خون

ارتفاع کار در حالت ایستاده

ارتفاع کار اهمیت ویژه ای در طراحی محیط دارد چنانچه کار بلند باشد دست برای جبران این وضعیت بالا قرار می گیرد که این خود باعث درد ناحیه گردن و شانه ها خواهد شد. پائین بردن ارتفاع میز باعث بهم خوردن وضعیت تعادلی فرد، خم شدن فرد و نهایتاً کمر درد می شود بنابراین باید ارتفاع کار به گونه ای متناسب با ارتفاع بدن شخص طراحی شود.

بهترین ارتفاع برای انجام کار در حالت ایستاده در فاصله 50 تا 100 میلی متری زیر ارتفاع آرنج می باشد، متوسط ارتفاع آرنج (فاصله آرنج از زمین در حالتی که بازو به زمین عمود بوده و آرنج خم شده است.) 1050 میلی متر برای مردان و 980 میلی متر برای زنان می باشد بنابراین گستره 1000-950 میلی متر برای مردها و 880 تا 930 میلی متر برای زنان پیشنهاد شده است.

علاوه بر ابعاد آنتروپومتریکی به طبیعت کار نیز میتوان توجه داشت توصیه های گراندجان (1981) در مورد ارتفاع سطح انجام کار به قرار زیر است :

1. در کارهای ظریف و حساس می توان از یک نگهدارنده آرنج (حایل) برای کاهش بار استاتیک بر روی عضلات کمک گرفت تا دردهای پشت به حداقل برسد. در کار سبک ارتفاع مناسب کار در حدود 50 تا 100 میلی متر بالای آرنج می باشد.
2. در کارهای دستی سبک فرد نیاز به فضایی برای در دست گرفتن و جابجا کردن ابزار ، مواد و ظروف مختلف در اطراف خود دارد که در این حالت بهتر است ارتفاع کار 50 تا 100 میلی متر پایینتر از آرنج باشد.
3. اگر در کار ایستاده نیاز به نیروی بدنی زیادی باشد، (کارهای سنگین) ارتفاع 150 تا 400 میلی متر پایین تر از ارتفاع پیشنهاد می گردد.

وضعیت ایستاده استاندارد

فرد به طور مستقیم و کشیده ایستاده است. خود را تا حداکثر ارتفاع بدن بالا می کشد و مستقیم به طرف جلو نگاه می کند. در این حالت شانه ها آزاد است و دستها در کنار بدن آویزانند در این وضعیت فرد باید از دیوار یا سطح اندازه گیری فاصله داشته باشد و به آن تکیه نکند. البته نشستن طولانی باعث شل شدن عضلات شکمی و کج شدن ستون مهره ها می شود که این امر برای ارگانهای تنفسی و گوارشی بسیار بد خواهد بود. مشکل اصلی در حالت نشستن ستون مهره ها می باشد یعنی بیشترین مشکل در کار نشسته مربوط به ستون مهره ها و عضلات پشتی است که در بسیاری از وضعیت های نشسته راحت نیستند و به طرق مختلف دچار استرس و فشار می گردند.

وضعیت نشسته استاندارد

فردی به طور مستقیم و کشیده بر روی یک سطح افقی نشسته، بدن خود را تا حداکثر ارتفاع بالا می کشد و مستقیم به طرف جلو نگاه می کند (یا سر او طوری جهت داده شده که صفحه به طور افقی قرار گرفته) شانه در وضعیت آزاد است بازوها به طور عمودی آویزان و ساعد در حالت افقی قرار می گیرند (زاویه ساعد و بازو 90 درجه است) ارتفاع سطح نشیمنگاه طوری تنظیم می شود (یا تکیه گاههایی در زیر پای فرد قرار داده می شود) که رانها در حالت افقی و ساقها به طور عمودی قرار گیرند .

کار در وضعیت ایستاده 

در شغل هایی که کار به صورت ایستاده انجام می گیرد، ارتفاع قلب از زمین نقش مهمی در بازگشت خون به قلب خواهد داشت در نتیجه خستگی زودرس در اندام تحتانی بروز خواهد کرد و تاثیر بسزایی در وقت و راندمان کار خواهد داشت . تعداد ضربان قلب رابطه نزدیکی با تعداد تنفس در دقیقه دارد . در حالتی که شخص ایستاده کار می کند اگر ارتفاع میز بیش از حد کوتاه باشد و فرد خم شود ، علاوه بر مصرف انرژی زیاد برای کنترل بدن این وضعیت باعث لطمه زدن به حجم اکسیژن شده و در نتیجه خستگی زودرس ، عدم دقت در کار و ضایعات اسکلتی به همراه دارد .

طراحی ایستگاه های کاری در وضعیت نشسته

 

مطالعات انجام شده نشان می دهد که در کارهای دستی ، سرعت حداکثر برای انجام کار هنگامی است که دستها در جلوی بدن و بازوها در طرفین و با زاویه مناسب قرار بگیرند. این امر بعنوان یک اصل مهم در طراحی ایستگاه های کاری نشسته مورد استفاده قرار می گیرد. از آنجایی که ممکن است کار به صورت دستی و دقیق یا ظریف صورت بگیرد باید ارتفاع کار بگونه ای باشد که فاصله مناسب بینائی رعایت شده باشد.

یعنی ارتفاع سطح کار آنقدر افزایش یابد که فرد در وضعیت طبیعی قرار گرفته براحتی شیء مورد نظر خود را ببیند و برعکس. در زمانی که برای انجام کار به نیروی بزرگی نیاز باشد و یا کارهای جنبی زیاد باشد، سطح کار باید پائین تر قرار بگیرد.

البته پائین آوردن میز، قرار گیری زانو را در زیر آن مشکل می کند که این خود فاکتوری محدود کننده خواهد بود ارتفاع میز در این حالت برای مردان و زنان به شرح زیر است :

cm 68 = (ضخامت سطح میزکار)  4cm + 64 cm = (پاشنه کفش)  5cm +59 cm = مردان

65 = 4cm + 61 cm = (پاشنه کفش) 54 7cm + cm = زنان

طراحی ایستگاه کار در وضعیت نشسته و ایستاده 

از نظر فیزیولوژیکی و ارتوپدی محیط کاری که به کارگر اجازه بلندشدن و نشستن را بدهد بسیار مناسب است. ایستادن و نشستن بروی عضلات مختلف استرس های گوناگون را اعمال می کند. از این رو کار متنوع و تغییر وضعیت ایستاده به نشسته و بالعکس باعث رفع خستگی و بهتررسیدن مواد مغذی به دیسک های بین مهره ای خواهد شد.

طراحی صندلی و میزکار براساس اطلاعات آنتروپومتری

الف : کار ظریف :

در کارهای ظریف ارتفاع میز باید 5 تا 10 سانتی متر بالای ارتفاع آرنج باشد. با توجه به اینکه ارتفاع آرنج افراد مورد نظر آرنج ایستاده 110 تا 97 سانتی متر می باشد می توان ارتفاع میز کار را 115 سانتی متر در نظر گرفت در این حالت فرد با ارتفاع آرنج 110 سانتی متر تحت پوشش قرار می گیرد و برای ارتفاع آرنج 97 سانتی متر می توان از زیرپایی استفاده کرد.

110 + 5 = 115

97 +5 = 102

115 – 102 = 13 cm

ب : کارهای سبک:

در کارهای سبک ارتفاع میز کار 15 – 10 سانتی متر زیر ارتفاع آرنج است که میتوان ارتفاع میز کار را در این حالت 95 سانتی متر در نظر گرفت.

110 – 15 = 95

این ارتفاع از میز ارتفاع آرنج 110 را پوشش می دهد . و برای فرد با ارتفاع آرنج 97 سانتی متر از زیر پائی قابل تنظیم با ارتفاع 13 سانتی متر استفاده کرد.

97 – 15 = 82 cm

95 – 82 = 13 cm

ج : کارهای سنگین :

در کارهای سنگین ارتفاع میز کار باید 40 تا 15 سانتی متر زیر ارتفاع آرنج باشد . که ارتفاع میز را در اینجا 70 سانتی متر در نظر می گیریم که برای افراد با ارتفاع آرنج 110 سانتی متر مناسب است.

110 – 40 = 70 cm

97 – 40 = 57 cm
70 – 57 = 13 ارتفاع زیر پایی

طراحی میز کار و صندلی نشسته 

باید موارد زیر را در این طراحی مدنظر قرار داد .

1. ارتفاع سطح نشیمنگاه روی صندلی برابر با حداقل ارتفاع رکبی 39.72 سانتی متر باشد .
2. عمق صندلی برابر با حداقل فاصله کفل – رکبی یعنی 41.74 سانتی متر باشد .
3. پهنای سطح نشیمنگاه برابر با حداکثر پهنای باسن 36.91 سانتی متر باشد .
4. ارتفاع میز کار برابر با ارتفاع آرنج در حالت نشسته باشد که بین 59 تا 67 سانتی مترقابل تنظیم باشد .

اصول مهم در طراحی صندلی های اداری 

1. صندلی اداری باید هم با مشاغل اداری قدیمی و هم با تکنولوژی های اطلاع رسانی جدید بخصوص پایانه های کامپیوتری VDT (Visual Display Terminal ) سازگار باشند.
2. این صندلی ها باید برای وضعیت های روبه جلو و رو به عقب قابل استفاده باشد.
3. پشتی باید به هر زاویه ای، قابل تغییر بوده و به وضعیت دلخواه در آید.
4. ارتفاع پشتی بین 480 تا 520 میلی متر بالای کف صندلی مناسب بوده و قسمت های بالای پشتی باید کمی مقعر باشد بهتر است عرض پشتی 320 تا 360 میلی متر بوده و برای افزایش بازدهی آنها در تمام صفحات افقی به شعاع 40 تا 50 میلی متر مقعر باشد.
5. روی پشتی باید از بالشتک مناسب کمری استفاده گردد بطوری که مهره کمری سوم تا خاجی پوشانده شود مثلاً ارتفاع 100 تا 200 میلی متر بالای پایین ترین سطح نشیمنگاه مناسب می باشد.
6. سطح نشیمنگاه باید 400 تا 450 میلی متر عرض داشته و از جلو تا عقب 380 تا 420 میلی متر طول داشته باشد. یک تورفتگی جزئی در کفه به همراه لبه رو به بالا (زاویه حدود 6- 4 درجه) از لیز خوردن باسن جلوگیری می کند و یک بالتشک سبک 2 سانتی متری نیز که غیر قابل نفوذ بوده و از لیز خوردن و عرق جلوگیری می کند استفاده شود.
7. استفاده از زیرپایی برای جلوگیری از آویزان ماندن پای افراد کوتاه قد بسیار مهم هستند

صندلی اداری باید تمامی نیازهای محیط کاری جدید را برآورد نماید. این صندلی ها باید ارتفاعی قابل تنظیم در حدود 380 تا 540 میلی متر داشته، دارای مفصل گردان در ناحیه زیر کفه بوده و لبه جلویی آن گرد باشد، پنج پایه بوده و براحتی توسط فرد تنظیم گردد. در مجموع این صندلی ها به گونه ای باشند که فرد بتواند هر چند وقت یکبار به قسمت عقب تکیه داده و یا به جلو متمایل گردد.

 

 

حتما بخوانید:

⇐ اصول بهسازی و اصلاح ایستگاه کار در ارگونومی

⇐ اصول طراحی از دیدگاه ارگونومی

⇐  آنتروپومتری و کاربرد آن در طراحی