مقدمات سم شناسی

مقدمات سم شناسی

فرمت: PPT تعداد صفحات: 59

مقدمه:

سم شناسی (toxicology): مطالعه بر روی سموم

سم: ماده ایست که اثرات مضری روی سیستم حیاتی دارد.

انسان های اولیه اطلاعاتی از سموم طبیعی داشته اند و از آن در اسلحه های خود استفاده می کرده اند. سم شناسی از کلمه Toxicant به معنای ماده سمی که بر سر نیزه ها می مالیدند تا آنها را سمی کنند گرفته شده است.

• افزایش سطح آگاهی انسانها نسبت به مساله مواجهه انسان و حیوانات با مواد شیمیایی افزیش یافته است
• افران با کتاب (سرطان و دروغ بزرگ) جزو اولین مطالعه  کنندگان سم شناسی محسوب می شوند.

مطالعه سموم باید از 1500 سال قبل از میلاد شروع شده باشد زیرا اولین گزارشات پزشکی بر روی پایپروس ها مواد و دستورالعمل هایی را برای سموم نوشته است. مصری های قدیم قادر بودند که اسید پروسیک را از هسته هلو تقطیر کنند و یا سمومی همانند آرسنیک، آکونیت و تریاک برای پزشکان هندی در حدود 900 سال قبل از میلاد مسیح شناخته شده بود

مردمان چین قدیم از آکونیت به عنوان ماده سمی برای سرنیزه ها استفاده می کردند.

بقراط در نوشته هایش در 400 سال قبل از میلاد مسیح نشان داد که یونانی های باستانی یک آگاهی حرفه ای از سموم و اصول سم شناسی به ویژه در ارتباط با درمان مسمومیت ها به وسیله تاثیر در جذب آنها داشته اند.

در یونان باستان مسموم کردن امری بسیار متداول بود و به بررسی سموم به ویژه پادزهرها اهمیت ویژه ای داده می شد. به طوری که پادشاه باتنیا اجازه  داد اثر سموم را بر روی محکومین جنایی ازمایش کنند و در این راستا رساله ای نوشته شد که دستیابی به پادزهر تریاق و آلکسیفارمیکا و معرفی 22 سم از جمله (سرب سفید یا سروز، اکسید سرب literage و تاج الملوک Aconite، شوکران coniume و … ) بود.

• پادشاه مسرودیطس اثر پادزهرها را بر روی محکومین جنایی آزماش می کرد و 50 گونه پادزهر را شناسایی کرد و کلمه مسرودیط (به معنای پادزهر) از نام ایشان گرفته شده است.
• دیوسکورید با طبقه بندی سموم به سه دسته گیاهی، حیوانی و معدنی خدمت بزرگی به  علم سم شناسی نمود.
• خاستگاه سم شناسی را می توان در بکارگیری سموم جهت به قتل رساندن، خودکشی و ترورهای سیاسی جست جو نمود.
• سقراط با سم شوکران اقدام به خودکشی نمود.
• مسموم کردن افراد برای اهداف سیاسی در قرون وسطی به طور جنون امیزی رونق داشت همانند رسوایی خانواده بورژیا در قرن 15
• زنی به نام توفانا با مخلوط کردن ارسنیک در لوازم ارایش رقیبان خود را برای همسرانش حذف می نمود.
• کاترین دومیسی سموم را برای از بین بردن مردم فقیر و بیمار فرانسه آزمایش می نمود. و علایم بالینی را ثبت و دسته بندی می نمود.

یکی از مهم ترین رویدادهای تاریخی در توسعه علم سم شناسی حضور فردی است بنام پاراسلسوس (1493-1541) که ضرورت آزمایش صحیح را احساس نمود و به مواد بنیان های علمی داد. او توانست فرق بین خواص درمانی و قدرت سمیت مواد را بیان کند و مطرح نمود که این اختلاف را تنها با مقدار آن ماده می توان نشان داد.

یکی از رویدادهای مهم دیگر در علم سم شناسی توسط ارفیلا پزشک اسپانیایی (در سال های 1853- 1787) اتفاق افتاد، او توانست این علم را در خدمت سم شناسی پزشکی قانونی قرار دهد. و با تشخیص مواد سمی تایید کند که مسمومیتی اتفاق افتاده است. از آن موقع به بعد علم سم شناسی به شکل علمی تر توسعه پیدا کرد و شامل مطالعه مکانیزم عملکرد مواد سمی شد.

• سم شناسی: بررسی و مطالعه اثرات مضر عوامل مختلف بر ارگانیسم های زنده
• در این تعریف واژهای «بررسی» و «اثرات مضر» و «عوامل مختلف» و «ارگانیسم زنده» تامل برانگیز است.
• سم شناس کیست؟ کسی که تخصص لازم در زمینه شناخت اثرات مضر عوامل مختلف بر ارگانیسم های زنده قادر به ارزیابی احتمال وقوع این اثرات باشد.

اصطلاحات و تعاریف:

سم، ترکیبی شیمیایی است که از خارج وارد بدن می شود.

• ترکیباتی که در بدن تولید می شوند اندوژن نام دارند، مانند هورمون ها که به علت بیماری، بیش از حد تولید می شوند و آثار نامطلوب ایجاد می کنند. آنها به عنوان سم مورد مطالعه قرار نمی گیرند.
• ولی اگر این گونه ترکیبات از خارج وارد بدن شوند و آثار نامطلوب در آن ایجاد نمایند به عنوان مواد سمی بررسی خواهند شد. به طور مثال، آثار نامطلوب حاصل از اور دوز داروها در سم شناسی بالینی مورد مطالعه قرار می گیرد.

تعریف مواد زنو بیوتیک:

1. مواد و ترکیبات خارجی
2. ترکیباتی که در بدن نقش مهمی ایفا نمی کنند (سرب، کادمیوم) یعنی اثرات نامطلوب دارد ولی نقش بیولوژیکی خاصی ندارد.
3. موادی که در ساختار سلول موجودات زنده وجود ندارند.

انواع توکسین:

• توکسین هایی که توسط گیاهان تولید می شوند: Phito toxin
• توکسین هایی که توسط حیوانات تولید می شوند: Zoo toxin
• توکسین هایی که توسط باکتری ها تولید می شوند:Bacteria toxin

سمی Toxic: داشتن خصوصیت تولید اثرات ناخواسته و مغایر با سلامتی موجود زنده

سمیت Toxicity: هر اثر سمی که یک عامل شیمیایی یا فیزیکی می تواند در موجود زنده ایجاد کند.

ساز و کار ایجاد مسمومیت: فعل و انفعالات حیاتی لازم برای بروز اثر سمی ماده در موجود زنده.  مثال CO با اتصال به هموگلوبین و جلوگیری از انتقال اکسیژن توسط آن باعث خفگی می‌شود.

ماده سمی: هر ماده‌ای که باعث ایجاد عوارض ناخواسته حیاتی و جانبی در هنگام تماس با موجود زنده شود.

سم طبیعی: هر ماده سمی که توسط موجود زنده (ارگانیزم داخلی) تولید شود، به این ماده معمولا سم طبیعی گفته می‌شود. مثال: پیرترین مترشحه از گل پیرتریوم برای مقابله با آفت، نمونه ای از سم است.

واکنش آلرژیک: واکنشی به ماده سمی است که در اثر اختلال در پاسخ ایمنی طبیعی ایجاد می‌شود. این پاسخ می‌تواند سریع (آنافیلاکسی) یا تأخیری باشد. اساساً این پاسخ بستگی به میزان سطح تماس ندارد.

مسمومیت تأخیری یا دیررس: یک عارضه جانبی یا ناخواسته است که به فاصله زمانی زیاد بعد از مواجهه با یک ماده سمی اتفاق می‌افتد.

مخاطره (Hazard): طبیعت کیفی یک عارضه ناخواسته و جانبی ناشی از مواجهه با یک ماده سمی یا عامل فیزیکی خاص، مثال: خطر خفگی ناشی از مواجهه حاد با CO

ایمنی (Safety): میزان یا احتمال ریاضی که ماده ای با دز معین یا شرایط تماس ویژه اثر سمی ایجاد نکند.

ریسک (خطر احتمالی) (RISK): احتمال اینکه تحت شرایط خاص یا مواجهه با دُز خاصی از یک ماده شیمیایی اثرات سمی ایجاد شود. میزان یا احتمال اینکه یک ماده با دز معین یا شرایط تماس ویژه اثر سمی ایجاد کند.

ادامه مطالب زیر را با دانلود فایل پاورپوینت مشاهده کنید:

• انواع مواد سمی
• سم شناسی شغلی چیست؟
• ضرورت علم سم شناسی
• سم شناسی شغلی چگونه مورد استفاده قرار می گیرد و چه  نقشی در تصمیم گیری ها دارد؟
• نقش سم شناسی در تعیین استانداردهای مواجهه با مواد شیمیایی در محیط کار
• فاکتور تردید (عدم قطعیت)
• سطوح مواجهه
• دوز قابل قبول روزانه
• دوز ایمن در انسان
• نقش سم شناسی در پایش بیولوژیکی مواجهه با مواد شیمیایی
• حیطه های سم شناسی
• تقسیم بندی سم شناسی
• سم شناسی کاربردی

حتما بخوانید:

⇐ سم شناسی آنتیموان (Sb)

⇐ سم شناسی آهن (Fe)

⇐ سم شناسی مس (Cu)

⇐ اصول عمومی سم شناسی