اصول عمومی سم شناسی

اصول عمومی سم شناسی

 فرمت:WORD    تعداد صفحات: 66

هدف از این بخش ارائه شرحی دقیق از اصول اولیه سم شناسی و راههای استفاده از این اصول می باشد بطوریکه نوعی ارزیابی منطقی در مورد مخاطرات بهداشتی و ریسکهای مربوط به تماس شیمیایی انجام شود. این بخش شامل مباحث زیر می باشد:

• برخی تعاریف اولیه و اصطلاحات علمی

• آنچه سم شناسان مطالعه می کنند, علوم مختلفی که سم شناسان برای رسیدن به هدف خود از آنها استفاده می کنند و زمینه های تخصصی مورد علاقه سم شناسان

• سم شناسی توصیفی و استفاده از مطالعات حیوانی بعنوان اصل اولیه در شناخت مخاطرات، اهمیت دز و تعمیم روابط دز- پاسخ (dose response)

• چگونگی استفاده از اطلاعات دز- پاسخ جهت ارزیابی ایمنی یا خطر

• عوامل تغییر دهنده سمیت یک ماده شیمیایی یا ارتباط دز-پاسخ

• روشهای اولیه برای تعمیم اطلاعات دز- پاسخ جهت نشر دستورالعمل راهنما برای کنترل تماس با سموم در جامعه

تعاریف اولیه اصطلاحات

معنی لغوی کلمه سم شناسی  (Toxicology) مطالعه سموم می باشد . ریشه کلمه سم از کلمه لاتین toxicus  ( به معنای سم ) است که این لغت در حدود سال 1655  میلادی وارد زبان انگلیسی شد و از کلمه toxikon مشتق شده است. toxikon یک واژه  قدیم یونانی است و در آن زمان به سمومی گفته می شد که نیزه ها را به آن آغشته کیشده است.

در قدیم موضوع مورد مطالعه در سم شناسی، بیشتر متمرکز بر روی مصارف سموم مختلف بود، و حتی امروزه بیشتر مردم فکر می کنند سم معجونی کشنده است که باعث آسیب یا مرگ آنی می شود. اما از زمانی که سم شناسی به عنوان یک علم پیشرفته مطرح شد، سم شناسی نه تنها شامل سموم کشنده و بسیار مضر می باشد، بلکه تمام اثرات موثر بر سلامتی را نیز در بر می گیرد. تعاریف زیر دیدگاه وسیع علم سم شناسی را منعکس می کند.

• سم(toxic): ویژگی آن ایجاد یک اثر ناخواسته یا نامطلوب بر سلامتی است.
• سمیت (toxicity): هر اثر سمی که توسط عامل فیزیکی یا شیمیایی در بدن موجود زنده ایجاد گردد.
• سم شناسی (toxicology): علمی است که مرتبط با اثرات نامطلوب (سمیت وارده) توسط عامل شیمیایی یا فیزیکی در شرایط خاص تماس در موجودات زنده باشد. سم شناسی علمی است که تلاش آن شناسایی کیفی تمام مخاطرات (سمیت وارده بر بدن) ناشی از یک ماده و همچنین تعیین کمی شرایط تماس می باشد.

به زبانی دیگر سم شناسی بطور تجربی وقوع، ماهیت، انتشار، مکانیسم و ریسک اثرات را در مواد سمی بررسی می کند.

همانطور که این تعاریف نشان می دهد ، واکنشهای سمی که مطالعه سم شناسی را تشکیل می دهند, طیف وسیعی از مطالعات فیزیولوژیکی و بیولوژیکی را در بر می گیرد. اثرات وارده ممکن است شامل عوارض نسبتاً خفیف مثل تحریک یا اشک ریزش یا واکنشهای جدی تر مثل آسیب شدید و برگشت پذیر کلیه و کبد و حتی از کار افتادگی دائمی اندام ها از قبیل سیروز کبدی یا سرطان کبد باشد. با توجه به طیف گسترده اثرات نامطلوب سموم و اهمیت سم شناسی در زندگی امروزه جوامع، بهتر است اصطلاحات سم شناسی بیشتر مورد توجه قرار گیرد.

• تماس یا مواجهه (exposure):یک ماده سمی برای ایجاد اثر نامطلوب، ابتدا باید با موجود زنده تماس یابد به این معنی که موجود زنده از طریق مسیر خاصی (هوا، خاک و غذا)‌ در معرض تماس با ماده شیمیایی قرار می گیرد.
• دز (Dose): کل مقدار ماده سمی که در یک زمان مشخص وارد بدن موجود زنده می شود. این کمیت می تواند به صورت مقدار در واحد وزن یا مقدار در واحد سطح بدن بیان شود.
• دز جذب شده یا داخلی (internally absorbed dose) :مقدار واقعی ماده سمی که در داخل بدن موجود زنده جذب شده و به صورت سیستماتیک در سراسر بدن توزیع می شود.
• دز وارد شده به اندام هدف، دز موثر یا دز دریافت شده (Delivered/ effective/ target/ organ dose): مقدار ماده سمی که به عضو (اندام هدف) رسیده و آن عضو را بطور نامطلوب تحت تاثیر قرار می دهد.
• تماس حاد یا شدید(acute dose): ‌تماس کوتاه مدت (عمدتاً کمتر از 24 ساعت) که اغلب به صورت یک بار تماس بررسی می شود، اما ممکن است تماسها در طی دوره کوتاهی از زمان تکرار شود.
• تماس نیمه حاد (subacute exposure): مشابه تماس حاد می باشد فقط مدت زمان تماس بیشتر بوده و از چند روز تا چند ماه تغییر می کند.
• تماس نیمه مزمن (subchronic exposure): تماسهایی که در طیف زمانی متوسط تکرار شود. این مدت زمان برای حیوانات، معمولاً 3-1 ماه در نظر گرفته می شود.
• تماس مزمن: تماسهای ( تکراری یا دائم) که در طی مدت زمان طولانی انجام شود (بیش از سه ماه) زمان تماس  برای حیوانات آزمایشگاهی در بیشتر عمر حیوان ادامه می یابد و در آزمایشات شغلی عمدتاً چند سال در نظر گرفته می شود.
• سمیت حاد (acute toxicity): اثر نامطلوب یا ناخواسته ای که در مدت زمان نسبتاً کوتاهی ظاهر شود. این زمان ممکن است بلافاصله بعد از تماس تا چند روز طول بکشد. مثلا خفگی شیمیایی بر اثر تماس با غلظت بالای مونوکسید کربن  CO یک سمیت حاد است .
• سمیت مزمن(chronic toxicity) : اثر نامطلوب طولانی یا دائمی که بعد از تماس با ماده سمی بوجود می آید . مثلا شیوع سیلیکوزیس پس از تماس طولانی با سیلیس که در محیط های کاری مثل ریخته گریها روی می دهد و نوعی سمیت مزمن است.
• سمیت موضعی (local toxicity): اثرات نامطلوب با ناخواسته ای که در محل تماس ماده سمی با عضو مورد نظر ظاهر می شود. توانایی اسید در سوزاندن چشمها و التهاب مجاری تنفسی فوقانی و سوختگی  پوست مثالی از این نوع سمیت می باشد.
• سمیت سیستمیک (systemic toxicity): یک اثر نامطلوب یا نا خواسته ای است که پس از جذب ترکیب در موجود آزمایشگاهی و در یک عضو آسیب پذیر دور از نقطه ورود به بدن مشاهده شود. برای مثال: تماس مزمن به جیوه از طریق راه تنفسی منجر به اثرات نامطلوب در سیستم کلیوی و اعصاب مرکزی می گردد.
• سمیت برگشت پذیر (Reversible Toxicity): اثر نامطلوب یا ناخواسته ای که در صورت قطع تماس می تواند به حالت اولیه برگردد. برگشت پذیری مسمومیت به چند عامل بستگی دارد. این عوامل عبارتند از میزان تماس (زمان و مقدار سم دریافتی) و نیز توانائی بافت آسیب دیده برای مرمت و بازسازی مجدد. سمیت کبد بر اثر تماس حاد با دارو acetaminophen و بازسازی سلولهای کبدی مثالی از این نوع سمیت است.
• سمیت تاخیری (Delayed or Latent Toxicity): یک اثرنامطلوب یا ناخواسته که مدتها پس از شروع یا پایان تماس ظاهر می شود. سرطان رحم بزرگسالان بر اثر تماس با DES)diethylstilbestrol) ، نمونه ای از این سمیت است .
• واکنش آلرژیک (Allergic Reaction): عکس العمل سیستم ایمنی نسبت به یک سم که در اثر واکنش با سیستم ایمنی بوجود می آید.
• واکنش مربوط به خصایص فردی (Idiosyncratic Reaction): عکس العمل نسبت به ماده سمی که در بعضی از افراد در حد تماس پائین تر از سایر افراد جمعیت اثر مشابهی ایجاد می کند. این واکنش یک واکنش ژنتیکی است و مثالی مناسب در این مورد حساسیت به نیترات به دلیل کمبود NADH (تغییر شکل یافته نیکوتین دی آمید دی نوکلئوتید فسفاتNADP می باشد. این ترکیب باعث احیاء متهموگلوبین می شود.
• مکانیسم سمیت (Mechanism of Toxicity): فعل و انفعالات بیولوژیکی که در ماده سمی رخ می دهد و باعث سمیت در موجود زنده می شود. مثلاً خفگی ناشی از منواکسید کربن بعلت اتصال  CO به هموگلوبین است که از انتقال اکسیژن به خون جلوگیری می کند.
• ماده سمی (Toxicant): هر ماده ای که در غلظت معین باعث اثر نامطلوب ( مضر) بر روی موجود زنده شود ماده سمی نامیده می شود.
• سم (Toxin): هر ماده سمی که بوسیله موجود زنده ( گیاهی ، حیوانی و نیز باکتری) تولید می شود. یعنی ماده سمی که به صورت طبیعی بوجود می آید سم نامیده می شود.مثلاً Pyrethrin  که یک حشره کش طبیعی است، بوسیله گلهای pyrethrum تولید می شود که در تهیه حشره کشهای pyrethroid بکار می رود.
• خطر (Hazard) : طبیعت کیفی اثرات نامطلوب یا ناخواسته که در اثر تماس با عامل فیزیکی یا یک ماده سمی ویژه بوجود می آید. مثلاً خفگی خطری است که بر اثر تماس شدید با مونوکسید کربن ایجاد می شود.
• ایمنی (Safety): میزان یا احتمال ریاضی که ماده ای با دز معین یا شرایط تماس ویژه، اثر سمی ایجاد نکند.
• خطر احتمالی (Risk): میزان یا احتمال اینکه یک ماده با دز معین یا شرایط تماس ویژه اثر سمی ایجاد کند.
• ارزیابی خطر احتمالی (Risk assesment): فرایندی که بوسیله آن پتانسیل (احتمال) اثرات نامطلوب بر سلامتی در اثر تماس تشخیص داده می شود.

ادامه مطلب را با دانلود فایل پیوستی مشاهده کنید.

حتما بخوانید:

⇐ جذب، توزیع و حذف عوامل سمی

⇐ دانلود کتاب سم شناسی بالینی و مسمومیت ها

⇐ سم شناسی محیطی PDF

⇐ توکسیکولوژی یا سم شناسی

⇐ جزوه سم شناسی دکتر رحیمی نژاد