مطالعه و بررسی عوامل انسانی در ارتباط با کامپیوتر

مطالعه و بررسی عوامل انسانی در ارتباط با کامپیوتر

ارگونومی کامپیوتر یعنی مطالعه و بررسی عوامل انسانی در ارتباط با کامپیوتر این دانش  شیوه های تطبیق ابزارها و وسایل کار با بدن فرد را ارائه داده تا از بروز اثرات ناهنجار جلوگیری شود. طی چند سال اخیر به این دانش در زمینه تولید وسایل مختلف کامپیوتر توجه زیادی شده است . تولید کنندگان و طراحان ابزارها و وسایل سعی دارند تا با رعایت اصول ارگونومی، میزان تاثیرات سوء وسایل بر بدن انسان را کاهش دهند.

تولید کنندگان تجهزات وسایل کامپیوتر ( مانند صفحه کلید، ماوس، میزو صندلی و سایر وسایل کامپیوتر اکنون سعی می کنند تا محصولات را مطابق با اصول ارگونومی طراحی و تولید کنند. رعایت اصول ارگونومی سبب کاهش ضایعات چشم، سردرد و کمر درد اپراتورهای کامپیوتر خواهد شد.

کاربرد کامپیوتر در زندگی بشر بسیار زیاد است و تعداد زیادی از افراد ساعت های متمادی با کامپیوتر کار می کنند. به همین دلیل شناخت عوامل موثر در محیط کار با کامپیوتر اهمیت زیادی دارد وجود شرایط نامناسب در محیط کاری و عدم توجه به موارد ایمنی هنگام کار با کامپیوتر ممکن است در بلند مدت سبب بروز بیماریها و ناهنجاری ها شود. بیشتر کاربران کامپیوتر در محیط های سربسته و فضاهای کوچک کار می کنند کمترین ویژگیهای یک محیط کاری مناسب برای کاربران کامپیوتر به قرار زیر است.

1. وجود سیستم تهویه مطبوع
2. نور کافی و مناسب
3. استفاده از میز مخصوص که دارای عرض و ارتفاع استناندارد باشد.
4. استفاده از صندلی مخصوص کامپیوتر که ارتفاع آن طوری تنظیم شود که ستون فقرات کاربر را آزار ندهد.
5. استفاده از زیرپایی برای جلوگیری از بی حسی پا.
6. کف پوش اتاق از جنس چوب یا پلاستیک باشد تا الکتریسیته ساکن تولید نکند.

با وجود رعایت نکات فوق، باز امکان بروز بیماریهای خاص برای اپراتور وجود دارد کم تحرکی هنگام کار با کامپیوتر ، چشم دوختن در مدت طولانی به صفحه مانیتور و حرکات یکنواخت و تکراری مچ دست ، ممکن است سبب بروز انواع ناهنجاریها شوند ، برای مقابله با این ناهنجاریها نکات ساده و مهم بعدی را هنگام کار با کامپیوتر رعایت کنید.

1. به تناوب از پشت میز کامپیوتر برخاسته، کمی استراحت کنید و با نرمشهای خیلی ساده، گردن ، بازو ، مچ د دست و پاها را حرکت دهید.
2. صفحه مانیتور ( صفحه نمایش ) را طوری تنظیم کنید تا ستون فقرات شما بطور مستقیم قرار گرفته و چشمان شما باصفحه نمایش در یک خط مستقیم قرار گیرند.
3. پاها را طوری روی ، زیرپایی قرار دهید که با بدنتان یک زاویة 90 درجه بسازد.نظر به اینکه در وضعیت های طبیعی بدن، تنه, بازوان و پاها در گیر کار استاتیک نمی شوند حرکات طبیعی یکی از مهمترین بخشها در انجام کار با راندمان بالا تلقی می گردد .

لذا باید محیط کار را به گونه ای طراحی نمود تا با ابعاد بدن کارگر کاملا تطبیق داشته باشد در چنین وضعیتی نیاز به دانستن این ابعاد جهت طراحی محیطهای کاری اهمیت به سزایی داشته و پاسخگوی این نیاز مهم دانش آنتروپومتری است .آنتروپومتری Anthropometery کلمه ای یونانی است که از دو واژه Anthropo به معنی انسان و metery به معنی سنجش ، تشکیل شده است .

بطور کلی اندازه گیری ابعاد بدن در دو وضعیــت صورت می گیرد:

وضعیت ساکن وضعیت متحرک دروضعیت ثابت اندازه گیری بدن در حالتی صورت میگیرد که بدن هیچ حرکتی نداشته باشد واین اندازه گیری را اصطلاحا آنتروپومتری استاتیک میگویند. در وضعیت متحرک اندازه گیری ابعاد بدن در حالتی که بدن در حالت حرکت میباشد ، صورت خواهد گرفت . این اندازه گیری نیز آنتروپومتری دینامیک گفته می شود.

آنتروپومتری دینامیکی

بطور کلی آنتروپومتری شامل اندازه گیری اندازه های مختلفی از طول بدن ، وزن ، و حجم اندامها . فضای حرکتی و زوایای حرکتی هر یک از اندازه ها بوده و در نهایت تهیه آمار و اطلاعات منتج از آن در تعیین شکل و اندازه ابزار و وسایلی است که در محیط کار مورد استفاده این افراد قرار میگیرد . بطور کلی آنتروپومتری در دو زمینه کاربرد دارد:

1. برای تطبیق و نتاسب ماشین با انسان در جهت راحتی و افزایش راندمان کاربر
2. جهت استاندارد سازی وسایل و تجهیزات مورد استفاده برای یک فرد یا کل جامعه در این زمینه علاوه بر ابعاد بدن ، نوع وسایل و تجهیزات مورد استفاده . جنس ، میزان تحمل نیرو و فشار و سایر فاکتورها ی مربوطه به انسان از قبیل سن ، جنس ، نژاد ، ساختار بدنی (ورزشکار ، چاق . لاغر ) نوع شغل ، رژیم غذایی ، وضعیت سلامتی ، وضعیت بدن Posture ، زمان (ابتدای روز .،پایان روز ) ، تغییرات ارادی (مثل منقبض کردن عضله ) . لباس و تجهیزات فردی مورد توجه قرار میگیرد . که البته مهمترین آنها سن ، جنس و تفاوتهای نژادی میباشد .استانداردهای ابعاد مناسب صندلی برای کارهای کامپیوتری: پشتی صندلی بایستی به هر زاویه ای قابل تغییر بوده به وضعیت دلخواه درآید. ارتفاع پشتی بین 48 تا 82 سانتیمتر بالای کف صندلی مناسب بوده و قسمت بالایی پشتی باید کمی مقعر باشد .

بهتر است عرض پشتی 32 تا 36 بوده و برای افزایش بازدهی آنها در تمام صفحات افقی به شعاع 50 تا 40 سانتیمتر مقعر باشد . روی پشتی باید از بالشتک مناسب کمری استفاده گردد بطوریکه مهره کمری سوم تا خاجی پوشانده شود مثلا ارتفاع 10 تا 20 سانتیمتر بالای پایینترین سطح نشیمنگاه مناسب می باشد.

سطح نشیمنگاه باید 45 تا 40 سانتیمتر عرض داشته و از جلو تا عقب 42 تا 38 سانتیمتر طول داشته باشد . یک تو رفتگی جزیی در کفه به همراه لبه رو به بالا (زاویه 4 تا 6 درجه ) ، از لیز خوردن باسن جلوگیری میکند و یک بالشتک سبک دو سانتیمتری نیز که غیر قابل نفوذ باشد و از لیز خوردن و عرق کردن جلوگیری میکند استفاده گردد. استفاده از زیر پایی برای جلوگیری از آویزا ن ماندن پای افراد کوتاه قد بسیار مهم است ( اصولا وجود زیر پایی شیب دار برای کاهش فشار وارده بر کمر بسیار مهم می باشد )

• ارتفاع صفحه کلید نسبت به کف اتاق 62 تا 88 سانتیمتر
• ارتفاع مانیتور نسبت به کف اتاق 90 تا 128 سانتیمتر
• زاویه نگهدارنده کاغذ 0 تا 90 درجه
• عرض تکیه گاه مچ (زیر مچی ) حداقل 1 سانتیمتر
• شیب صفحه کلید 5 تا 15 درجه
• ارتفاع دسته صندلی از کف صندلی 28 سانتیمتر
• فاصله چشم از مانیتور 43 سانتیمتر.

بهداشت حرفه ای در کار با رایانه

بهداشت حرفه ای در کار با کامپیوتر

استفاده روز افزون از کامپیوتر به عنوان وسیله ای جهت انجام سریعتر کارها و حل مشکلات بشری مشکلاتی را بوجود اورده که در این بخش به آن می پردازم :

برخی از مشکلات و عوارض ناشی از کار با رایانه عبارتند از :

1. مشکلات بینایی : مشکلات بینایی یکی از شایعترین مشکلاتی است که در اثر کار زیاد با رایانه ایجاد می شود ؛ مانند درد ، ‌سرخی و سوزش چشم و آبریزش آن ، دوبینی ، احساس تاری دید که به کاهش قدرت بینایی ، خستگی و درد چشم و سردرد منجر می شود . چشم های انسان عادت دارند تا بسیار راحت بر روی اشیای دور و نزدیک متمرکز شوند ؛ به همین دلیل احتمال خستگی ماهیچه چشمی که بر روی کاغذ و صفحه مانیتور متمرکز شده وجود دارد .
   همچنین ماهیچه های دیگر چشم ، از تغییرات نور یا درخشندگی یا از تغییر مسیر دید بین صفحه مانیتور و نوشته های در حال تایپ خسته می شوند و به دلیل جابجایی زیاد کلمات ،‌چشم قدرت تطابق خود را به مرور از دست می دهد . افرادی که دارای اختلالات انکساری اصلاح نشده هستند بیشتر در معرض خطر می باشند .
2. عوارض اسکلتی و عضلانی: یکی دیگر از شایع ترین عوارض کار با رایانه ، دردهای عضلانی و درد مچ دست و بازوهاست . درد گردن و کمر و در درازمدت ، خمیدگی پشت ، از عوارض دیگر کار زیاد و طولانی با رایانه است .
   معمولاً کاربران رایانه، ساعدها ، دست ها ، بازوان ، پشت و گردن خود را در یک حالت ثابت قرار می دهند و این عمل باعث وارد شدن فشار زیاد ، در زمان طولانی، بر روی ماهیچه ها و تاندون های فرد می شود و در نهایت می تواند به مشکلات عضلانی و مفصلی نیز منجر شود. در این رابطه ، فاکتورهای ارگونومیکی نظیر بارکاری ، حرکت تکراری ، طرز نشستن ، زاویه دید ، وضعیت میز و صندلی ، ارتفاع صفحه کلید و مانیتور، وضعیت نوری ، سرعت تایپ ، عدم آرامش روانی و … می تواند از فاکتورهای عمده خطر باشد .
3. مشکلات زایمانی و بارداری : برخی پژوهشگران ، بر این باورند که زایمان ها و بارداری های غیرعادی و تولد نارس و ناقص ، با استفاده از صفحه نمایش رایانه و وجود تشعشعات آن مربوط است .
   انستیتو بهداشت شغلی فنلاند ، امکان ارتباط بین اشعه ناشی از رایانه و سقط جنین را مورد مطالعه قرار داده است . در این مطالعات مشخص شد که سقط جنین در زنانی که در معرض میدان های مغناطیسی حاصل از رایانه با قدرت بیش از ۹/۰ میکروتسلا ( واحد اندازه گیری شدت میدان مغناطیسی ) قرار دارند شایع تر است . ( بنابراین تولید کنندگان و وارد کنندگان رایانه باید این موضوع را جدی گرفته و استانداردهای قانونی را رعایت کنند . ) همچنین استرس ها و فشارهای کاری در امور رایانه ای و وضعیت مناسب بدنی در هنگام کار نیز از جمله عوامل ایجاد کننده این عوارض هستند
4. مشکلات پوستی : ولتاژ زیاد لامپ تصویر باعث تولید میدان الکترواستاتیک و بارهای الکتریکی مثبت در سطح خارجی صفحه نمایش می شود . . در میدان بین بارهای مثبت و صورت اپراتور ، گرد و خاک و ذرات در تمامی جهات حرکت می کنند .

اختلالات اسکلتی – ماهیچه ای ناشی از کار (WMSDs)

اگر چه میزان گرد و خاک و ذرات بسته به نوع تهویه اتاق ،‌کفپوش و عوامل دیگر تغییر می کند ، همیشه وجود دارند. جریان بارهای مثبت حاصل در این میدان ،‌ ممکن است در کسانی که حساسیت پوستی دارند باعث خشک شدن پوست دست و صورت و ترک خوردن آن شود .

همچنین بررسی هایی صورت گرفته که نشان می دهد افرادی که از حساسیت های پوستی شکایت دارند و هنگام کار بیشتر تحت فشارهای فکری و عصبی قرار می گیرند ، این فشارها و استرس ها می تواند باعث تغییرات هورمونی مانند تیروکسین ( هورمون غده تیروئید ) و پرولاکتین ( هورمون هیپوفیز قدامی ) و همچنین ضایعات پوستی شود . در یک مطالعه دیگر نیز که در سوئد صورت گرفته است ارتباط بین ضایعات پوست صورت و کار با رایانه را به فاکتورهای روانی اجتماعی و مسائل محیط کار نسبت داده اند . البته فاکتورهای شخصی هم در بروز این ضایعات دخالت دارند .

• استرس و مشکلات عصبی – روانی : حجم کار زیاد و دوری از همکاران در محیط کار می تواند منجر به بروز مشکلات روانی شود . البته لازم به ذکر است که کار با کامپیوتر افسردگی زا نیست بلکه حجم زیاد کار است که در ایجاد استرس روانی نقش دارد .
• تنفس گازهای مضر : بدنه رایانه و نمایشگرها بر اثر گرم شدن ، بوی مخصوصی از خود متصاعد می کنند. از جمله این بوها، گاز دیوکسین است که توسط بدنه رایانه ( بر اثر حرارت ) و صفحه نمایشگر تولید می شود . این مواد به عنوان مواد ضد حریق در بدنه نمایشگر و بردهای رایانه به کار می روند . همچنین گاز ازن به هنگام کار چاپگر لیزری تولید می شود که به بافت مخاطی بینی، چشم و گلو آسیب می رساند. بنابراین، رعایت استاندارد های مربوط در این خصوص توسط وارد کنندگان یا تولید کنندگان رایانه ضروری است .

راه های پیشگیری از عوارض و بیماری های ناشی از کار با رایانه باید اذعان داشت که کار با رایانه کسی را بیمار نکرده و عوارضی را به وجود نمی آورد ، بلکه رفتارهای غلط و ناصحیح و غیراصولی ، درجه تأثیرپذیری منفی را در کار با رایانه بالا برده و شخص را دچار عوارض مختلف می کند رعایت اصول بهداشت کار ، شرط درست و صحیح کار کردن با رایانه است که در زیر به برخی از این اصول اشاره می شود :

کارکنانی که با رایانه کار می کنند ، در زمان استخدام و شروع به کار و سپس به طور سالیانه ( در قالب معاینات دوره ای ) باید توسط متخصصان چشم یا بینایی سنجی مورد معاینه و آزمایشات لازم قرار گیرند و به توصیه های پزشک ، توجه جدی شود . در معاینات قبل از استخدام و دوره ای ، به عوارض و بیماریهای مفصلی و عضلانی توجه شود و کارکنانی که به دردهای مفصلی ، کمردرد ، شانه و …مبتلا شده اند به سرعت به پزشک طب کار یا سایر متخصصان مراجعه کنند .

در دوران بارداری،‌ زنان از کار با رایانه معاف شوند . محدودیت کار با رایانه در نظر گرفته شود و توأم با استراحت های کوتاه مدت در بین کار باشد . توصیه می شود برای هر یک ساعت کار مداوم ،‌۱۵ دقیقه استراحت در نظر گرفته شود .

در هنگام استراحت بین کار بایستید ، قدم بزنید و فکر خود را به موضوعات دیگر متمرکز کنید . ماهیچه های خود را شل و سپس آنها را بکشید و وضعیت آنها را تغییر دهید . نرمش در هنگام استراحت و بین کار سودمند است .

( برای رفع خستگی می توان از حرکات کششی استفاده نمود). برای کاهش خستگی چشم باید هر چند مدت یک بار به نقطه ای در فواصل دور نگاه کنید. در هنگام کار با رایانه اگر بدن کشیده باشد و سر بالا نگاه داشته شود و شانه ها آویزان باشد بالا تنه در راحت ترین حالت قرار خواهد گرفت ، چرا که بد نشستن انجام کار را سخت تر کرده و منجر به خستگی ماهیچه ها و ایجاد عوارض می شود

روشنایی محل کار باید مخلوطی از نورسفید و زرد بوده ( ترجیحاً از لامپ مهتابی استفاده شود ) و شدت آن درحدود ۳۰۰ لوکس باشد . میز کار طوری قرار گیرد که روشنایی لامپ های سقف در طرفین قرار گیرد و از قرار دادن میز در محلی که نور لامپ مستقیماً در برابر کاربر باشد خودداری شود . در استفاده از روشنایی طبیعی نیز نباید صفحه مانیتور در برابر پنجره قرار گیرد . برای به حداقل رساندن فشار بر روی گردن و کمر ، استفاده از گیره های اوراق یا کاغذ گیر لازم است .

وقتی با رایانه کار ندارید چاپگر آن را خاموش کنید و یا آن راخارج از محیط کار قرار دهید . برای هوای اتاق کار ، دمای ۲۳-۱۹ درجه سانتی گراد و رطوبت حدود ۵۰ درصد مناسب است . به منظور رفع آثار مخرب و سوء کارهای تولید شده از رایانه و ضمایم ان ، بهتر است با باز کردن درب و پنجره ها و یا تعبیه دستگاه تهویه ، هوای اتاق به طور مرتب تعویض شود . صندلی و میز مورد استفاده در حفظ سلامت و فرم عضلات و اسکلت بدن نقش بسیار مهمی دارند ، بنابراین ، باید اصول ارگونومیک در انتخاب آنها رعایت شود . در زیر به مواردی از آنها اشاره می شود : ارتفاع صندلی باید قابل تنظیم باشد .
ارتفاع ۶/۴۰ تا ۵۲ سانتی متر برای صندلی های فشرده یعنی قرار گرفته در زیر باری معادل ۴/۴۵ کیلوگرم توصیه می شود .

ارتفاع صندلی طوری تنظیم شود که مانع وارد شدن فشار اضافی بر ناحیه زیر ران ها شود یعنی ارتفاع صندلی از فاصله کف اتاق تا ناحیه زیر ران ها در حالتی که شخص نشسته است کمتر باشد . طول تشک صندلی ۳۸ تا ۴۳ سانتی متر و عرض آن ۴۵ سانتی متر باشد .

برای افراد چاق صندلی های پهن تر توصیه می شود . ضخامت تشک در حدود ۴ تا ۵ سانتی متر باشد و رویه ان از جنسی باشد که اصطلاحاً بتواند تنفس کند و لبه جلو صندلی ، گرد و لبه بیرونی آن ، نرم باشد . زاویه پشتی با تشک صندلی ، حداقل ۹۰ تا ۱۰۵ درجه باشد . برای کاهش فشار وارده بر دیسک ها زاویه تا ۱۲۰ درجه ترجیح دارد . عرض پشتی صندلی هم باید حداقل ۵/۳۰ سانتی متر در ناحیه کمر باشد .

بعضی از صاحب نظران ، ارتفاع پشتی صندلی را حداقل ۵۰ سانتی متر توصیه می کنند . به هر حال ،‌ پشتی صندلی باید طوری تنظیم شود تا از مهره های کمری محافظت کند . برای تکیه گاه کمر ، استاندارد ASNI تکیه گاهی را توصیه می کند که ۹/۲۲-۲/۱۵ ارتفاع و ۵/۳۰ سانتی متر عرض داشته باشد و به فاصله ۲/۱۵ تا ۴/۲۵ سانتی متر از نقطه مرجع صندلی قرار گیرد . تکیه گاه کمر باید در حدود ۵ سانتی متر نسبت به پشتی صندلی برجستگی داشته باشد .

صندلی های مورد استفاده در کار با رایانه بهتر است دسته دار بوده و دسته آن با ارتفاع میز کار مطابقت داشته باشد . همچنین دارای ۵ چرخ بوده و چرخان باشد . شیب کف صندلی ۵ تا ۱۵ درجه برای تمایل به جلو و ۵ درجه تمایل به عقب را امکان پذیر سازد .

در صورت نیاز استفاده از زیرپایی توصیه میش ود . بهترین وضعیت برای تغییر حالت پا استفاده از تکیه گاه است . میزکار نیز باید قابل تنظیم باشد و سطح کار باید در ترازی قرار گیرد که ارتفاع کار کردن را با ارتفاع آرنج هم تراز کند . سطح صفحه کلید ، هم ارتفاع با دسته صندلی و آرنج باشد و مچ ها به طور عادی روی صفحه کلید ها قرار گیرد ، به طوری که هنگام کار ، ساعدها تقریباً موازی با افق قرار گرفته و زاویه بین مچ دست و ساعد ، ۵ تا ۱۰ درجه باشد . در برخی از بررسی ها ( ارتفاع سطح کار را حدود ۵۸ تا ۷۱ سانتی متر توصیه می کنند ) موقعیت mouse در همان ارتفاع و فاصله نسبت به صفحه کلید است .

صفحه مانیتور نیز باید طوری تنظیم شود که بالاترین سطح آن در امتداد دید چشم ها قرار گیرد و زاویه صفحه آن نسبت به خط فرضی عمود بر میز ، ۱۰ تا ۲۰ درجه در نظر گرفته شود . فاصله مناسب بین چشم و صفحه نمایش ۶۰-۵۰سانتی متر است . بهترین رنگ برای صفحه مانیتور سبز تیره رنگ کهربایی است . سفید بر روی سیاه نیز تباین خوبی دارد ، اما ممکن است انعکاس درخشندگی را افزایش دهد ولی سیاه بر روی سفید درخشندگی را کاهش می دهد .

ایستگاه مناسب کار با کامپیوتر نظر به اینکه در وضعیت های طبیعی بدن ، تنه . بازوان . و پاها در گیر کار استاتیک نمی شوند حرکات طبیعی یکی از مهمترین بخش ها در انجام کار با راندمان بالا تلقی می گردد .