نوبت کاری و تاثیر آن بر ایمنی و تندرستی کارکنان

نوبت کاری و تاثیر آن بر ایمنی و تندرستی کارکنان

فرمت: Pdf  تعداد صفحات: 18

فهرست:

موضوعات:

• نوبت کاری چیست؟
• دلایل بروز پدیده نوبت کاری
• ساعت زیستی و نوبت کاری
• تعارضات اجتماعی در برابر کارگران نوبت کار
• پیامدهای بهداشتی نوبت کاری
• پیامدهای ایمنی و اثر بر روی عملکرد شغلی
• تفاوت های فردی
•  راهکارهای انطباق برای کارفرما
• نتیجه گیری

نوبت کاری از جمله پدیده های اجتماعی است که ریشه در تاریخ انسان دارد و از روزگاران دیرین مقوله ای آشنا بوده است. در زمان های گذشته, نوبت کاری تنها به گروهی کوچکی از انسان ها که عمدتا در بخش های خدماتی اشتغال داشتند و ان را به عنوان جزئی از شغل خود پذیرفته بودند, محدود میشد. با رخداد انقلاب صنعتی و پیشرفت علم و تکنولوژی, دگرگونی های زیر بنایی جامعه بشری را متحول ساخت و قوانین و مقررات نوینی بر آن حاکم گشت. اختراع منابع روشنایی مصنوعی چهره ی زندگی انسان را منقلب کرد و موجب گردید که عصری نو برپا شود, عصری که در آن شب و روز ارزشی همسان داشتند و بدین ترتیب جامعه 24 ساعته خلق شد. همپای این تحولات, زمان کار کارخانجات و واحدهای صنعتی و تولیدی نیز دگرگون گشت و کارفرمایان بنا به دلایل اقتصادی و تکنولوژیک به کار شبانه روزی در هفت روز هفته روی آوردند و ره آورد ان شد که امروزه طبق بر آورد های صورت گرفته قریب به 25 درصد از کل نیروهای کار را نیروی نوبت کار تشکیل می دهد.

شیوع گسترده نوبت کاری در جوامع صنعتی و بروز مسائل و مشکلات ناشی از آن دانشمندان و پژوهشگران را بر آن داشت تا پیرامون این موضوع به تحقیق و مطالعه بپردازند. شاید بتوان نوبت‌کاری را یکی از دلایل اصلی تولد علم جدید زیست‌گاه‌شناسی یا کرونوبیولوژی² تلقی نمود، علمی که خلاصه کلامش این است: «در هر ساعت از شبانه روز انسان استعداد و توانایی خاصی دارد.» در گذشته، دانشمندان بر این باور بودند که انسان طی ساعات مختلف شبانه روز در یک حالت تعادل به سر می‌برد (همواستاز)، اما یافته‌های اخیر زیست‌گاه‌شناسی نشان می‌دهد که بدن انسان طی شبانه‌روز متحمل تغییرات فیزیولوژیک بسیاری می‌گردد و در هر ساعت از روز وضعیتی خاص دارد. امروزه با استفاده از دستاوردهای زیست‌گاه‌شناسی بسیاری از مشکلات کارگران نوبت کار ریشه‌یابی شده، راه‌حل‌هایی جهت رفع آنها ارائه گردیده است.

۲. نوبت کاری چیست؟

عده‌ای تصور می‌کنند، نوبت کاری زمانی تحقق می‌یابد که فرد مجبور باشد در شیفت شب یعنی از ساعت ۱۰:۳۰ بعدازظهر تا ۶ بامداد کار کند. بدین ترتیب کارگرانی که منحصراً در بعدازظهر یا صبح خیلی زود کار می‌کنند در گروه کارگران نوبت کار طبقه‌بندی نمی‌شوند. در این مقاله نگرشی فراتر به پدیدۀ نوبت کاری داریم و آن‌را به صورت زیر تعریف می‌کنیم: «هر نوع کاری که به طور منظم و معین در بیرون از دریچۀ زمانی کار روزانه انجام پذیرد، نوبت کاری انگاشته می‌شود.»

به طور قراردادی ساعت ۷ صبح و ۶ بعدازظهر حد و مرز دریچۀ زمانی کار روزانه را تعیین می‌کنند. بنابراین، هرگونه کاری که در بیرون از ساعات یاد شده انجام شود نوبت کاری و افرادی که موظف به انجام آن هستند کارگران نوبت کار خوانده می‌شوند. از این رو، تعریف بالا شامل کارگران پاره‌وقت، تمام وقت، کارگرانی که در شیفت عصر یا ساعات نخستین بامداد کار می‌کنند و همچنین کارگران نوبت کاری که به طور ثابت یا چرخشی کار می‌کنند نیز می‌شود.

۳. دلایل بروز پدیدۀ نوبت کاری

در جوامع پیشرفته و نوین، بخش‌های تولیدی و خدماتی به نوبت کاری متکی هستند. بسیاری از فرآیندهای تولیدی و صنعتی یا از نظر اقتصادی و یا از نظر تکنولوژیک بدون استمرار ۲۴ ساعته امکان‌پذیر نمی‌باشند. برای مثال، یک کارخانه هسته‌ای تولید برق (بنا به دلایل اقتصادی) و یا یک کارخانه تولید وسایل شیشه‌ای را (بنا به دلایل تکنولوژیک) نمی‌توان به راحتی در ساعت ۵ بعدازظهر متوقف نمود و مجدداً در ساعت ۸ بامداد به کار انداخت. به علت ماهیت و نوع کاری که در این کارخانه‌ها، یا کارخانجاتی از این دست صورت می‌پذیرد، ضروری است که فرایند تولید در ۲۴ ساعت تداوم داشته باشد. البته فشارهای اقتصادی نیز برای معرفی و مطرح شدن نوبت کاری دخیل هستند. این فشارها به دو شکل نمود پیدا می‌کنند: نخست بهای بسیار زیاد ماشین‌آلات جدید و فرایندهای خودکار است که اغلب کار پیگیر و مستمر را جهت سوددهی اقتصادی ایجاد می‌کند و دوم بالا بودن هزینه استخدام و آموزش نیروی کار جدید است که کارفرما را در روی آوردن به نظام نوبت کاری تشویق می‌کند. بنابراین، بیشتر کارفرمایان ساعات طولانی را به استخدام نیروی کار جدید ترجیح می‌دهند.

در بخش خدماتی نیز نوبت کاری دارای پیشینه‌ای دیرین در حیطۀ پزشکی است، جایی که پزشکان و پرستاران اغلب آمادهٔ ارائه خدمات در طول شبانه‌روز هستند. همچنین در نیروی انتظامی و ناوگان حمل و نقل شهری نیز نوبت کاری سابقه‌ای طولانی دارد.

۴. ساعت زیستی و نوبت کاری

گونه‌های انسانی، همانند سایر آفریده‌های این کرهٔ خاکی، گونه‌هایی با ماهیت زیستی آهنگین هستند. چرخه‌هایی با مدت یک شبانه‌روز، کمتر از یک شبانه‌روز و بیشتر از یک شبانه‌روز در فیزیولوژی و روان‌شناسی انسانی شناخته شده‌اند و بدون تردید جنبهٔ مهم و حیاتی از وضعیت انسان را در برمی‌گیرند. روشن است که در مورد کارگران نوبت کار مهم‌ترین چرخه، چرخهٔ ۲۴ ساعته است.

ساعت زیستی بدن انسان که وجودی ذاتی و درونی دارد کلیهٔ فرایندهای زیستی آهنگین انسان را کنترل می‌کند، فرایندهایی نظیر آهنگ تنفس، درجه حرارت بدن، فشار خون، تولید و ترشح هورمون کورتیزول، ملاتونین، آدرنالین و امثالهم. درواقع ساعت زیستی تعیین می‌کند در چه زمان از اوقات روز فرایندهای زیستی یاد شده شدت گیرند و یا فروکش کنند.

همانگونه که اشاره شد آهنگ چرخه ۲۴ ساعته نقش بسیار عمده‌ای را در فیزیولوژی بدن ایفا می‌کند و به همین دلیل محور بحث خود را بر روی این آهنگ متمرکز می‌نماییم.

ادامه مطلب را با دانلود فایل پیوستی مشاهده کنید.

حتما بخوانید:

⇐ کارایی نوبت کاران و پیامدهای ایمنی نوبت کاری

⇐ راهکارهایی برای مطابقت با شیفت کاری

⇐ راهکارهای کاهش تنش برای کارکنان نوبت کار