پوکا – یوکه تکنیکی برای جلوگیری از خطای انسانی

پوکا – یوکه تکنیکی برای جلوگیری از خطای انسانی

فرمت: pdf   تعداد صفحات: 10

واقعیت این است که انسان بسیار فراموش‌کار بوده و اشتباه می‌کند. غالبا ما دیگران را به دلیل اشتباهات ایشان سرزنش می‌کنیم. خصوصاً در محل کار چنین برخوردی نه تنها کارکنان را دلسرد و روحیه ایشان را تضعیف می‌کند، بلکه مشکلی را هم حل نمی‌کند. «پوکا» تکنیکی است برای جلوگیری از بروز اشتباهات ساده انسانی در هنگام کار. اساس پوکا- یوکه مبتنی بر احترام به ذکاوت و هوش افراد است. پوکا- یوکه با حذف کارهای تکراری و فعالیت‌هایی که وابسته به حافظه و احتیاط هستند، وقت و فکر افراد را آزاد می‌کند تا بتوانند وقت خویش را به انجام فعالیت‌های ارزش‌آفرین اختصاص دهند. در محیط‌های کاری، برخی از امور اشتباه انجام می‌شوند و هر روز این امکان وجود دارد که این اشتباهات منجر به تولید محصول یا خدمت معیوب و یا حتی بروز حوادث ناگوار گردد.

یکی از مسایل بحرانی در سازمانهای ناب، ایجاد و حفظ ثبات عملیات است. امروزه ناب‌ثباتی عملیاتی یکی از بزرگ‌ترین مشکلات سازمان‌هایی است که در دستیابی به این مهم تلاش می‌کنند. در میان کلیه ابزارهای موجود برای تحقق این آرمان، کشف اشتباهات و یا فنون ضد خطاسازی یکی از ساده‌ترین در عین حال موثرترین طرح‌هاست. این تکنیک معمولاً با حداقل تکنولوژی و ابزارآلات ساده قابلیت اجرایی داشته و اجرای درست آن باعث بهبود سیستم و بالا رفتن بهره‌وری در سازمان می‌گردد.

پوکا‌یوکه (فنون ضد خطاسازی) در حقیقت یکی از تکنیک‌های تضمین کیفیت است که اولین بار در سال ۱۹۶۱ میلادی توسط Shigeo Shingo مهندس صنایع شرکت تویوتا موتور) معرفی گردید. او کسی است که باعث ایجاد تحولات عظیمی در بسط مفهوم کنترل کیفیت در ژاپن شد. وی ابتدا این سیستم را Fool proofing یا اشتباهات احمقانه نام گذاشت که چون برای کارگران خوشایند نبود، نام آن را به Mistake proofing یا اشتباهات فراموشی تغییر داد و سپس آن را Fail safing یا ایمن در مقابل خطا نامید. پوکا-یوکه به صورت (Poh-KahYoh-Key) تلفظ می‌شود و سیستم است که از هدر رفتن انرژی، زمان و منابع قبل از بروز خطا در آینده، جلوگیری می‌کند.

پوکا-یوکه از دو کلمه‌ی ژاپنی پوکا (به معنای خطاهای غیرعمدی) و یوکه (به معنای جلوگیری) تشکیل شده است، و در کل مفهوم پوکا-یوکه، جلوگیری از بروز خطاهای غیرعمدی است. در حالی که پوکا-یوکه برای مدتها مدیدی در صورتی مختلف در جریان بود، تویوتا برای اولین بار آنرا رسمی کرد و سپس به توسعه‌ی طرحی به نام ZQC -zero quality control پرداخت.

ZQC به کنترل نحوه اجرای عملیات می‌پردازد، به طوری که خود سیستم قادر به تولید محصول معیوب نباشد، گرچه ماشین و یا اپراتور مرتکب اشتباه شوند. بطور مثال می‌توان به پاره شدن نخ دستگاه بافندگی اشاره کرد. در این مورد سیستم به گونه‌ای طراحی شده است که در هنگام اشتباه بافته شدن تار و پود پارچه، نخ پاره شده و امکان ادامه‌ی بافندگی به طور اشتباه را به ماشین نمی‌دهد. پوکایوکه یکی از اجزای کلیدی ZQC به شمار می‌رود و هدف آن در هر سیستم رساندن عیوب به حد صفر، از طریق جلوگیری و یا تصحیح اشتباهات در کوتاه‌ترین زمان ممکن می‌باشد. پوکا-یوکه را نمی‌توان مانند یک نسخه برای هر گونه سیستم پیاده کرد و نباید در آن به دنبال طرز عملی خاص گشت. در حقیقت پوکا-یوکه، بیشتر بیانگر یک مفهوم یا ایده است، تا یک شیوه خاص. بنابراین اجرای کامل آن جهت جلوگیری از بروز اشتباهات، وابسته به طرز تفکر افراد در محیط کاری است.

ابزارهای لازم جهت بکارگیری تکنیک پوکایوکه عبارتند از:

• قید و بسته‌ها (Jigs and fixtures)
• هشداردهنده‌ها (alerts)
• سنسورها (مانند فشار سنج و یا ترموستات)
• سیستم‌های کاغذی و …

که باعث متوقف کردن ماشین از ادامه کار و یا هشدار به اپراتور در صورت بروز اشتباه می‌شوند، و عمدتا امکان اشتباه را برای اپراتور غیرممکن می‌سازند. از آنجایی که بیشتر خطاهای بشر ناشی از خستگی، حواس پرتی و یا بی حوصلگی است، یک راه حل پوکا-یوکه‌ای مطلوب آن است که بدون نیاز به توجه اپراتور و بطور مستقل کار کند. به طور مثال، شکاف‌های تعبیه شده‌ای مطابق با قطعه برکیت مونتاژ، و یا بکارگیری یک قرار مناسب هنگام سوراخ کاری که مانع از تغییر موقعیت قطعه خواهد شد.

در محیط پیچیده کاری، ممکن است بعضی از کارها اشتباه انجام شوند و هر روز این امکان وجود دارد که این اشتباهات به تولید محصول معیوب منجر شوند. عیوب، اتلاف محسوب می‌شوند و اگر شناسایی نشوند، انتظارات کیفی مشتری را به یاس مبدل خواهند کرد. پوکا-یوکه بر این اعتقاد استوار است که نباید حتی تعداد کمی کالای معیوب تولید شود. برای مبدل شدن به یک رقیب جهانی، یک شرکت نه تنها باید فلسفه تولید با عیوب صفر (عدم تولید معیوب) را دنبال کند، بلکه باید آن را در عمل به کار بندد. روش‌های پوکا-یوکه مفاهیم ساده‌ای هستند که برای تحقق همین هدف به کار می‌روند. نباید انتظار داشت که افراد همه کارها را همیشه مثل ماشین درست و دقیق انجام دهند. یک حواس پرتی کوچک می‌تواند باعث بروز اشتباه کاری شود. این خطا لزوما به عنوان کم کاری یا قصور در کار نیست، بلکه یک نقص طراحی است که باعث شده برای انجام یک عملیات توجه و دقت عمل زیادی صرف شود و این مشکل بزرگی است. اصول پایه‌ای پوکا-یوکه، طراحی یا استفاده از ابزارهای پیشرفته یا گاه ساده، تکنیک‌ها و فرایندهایی است که اشتباه کردن را برای استفاده کننده غیر ممکن می‌کند. پوکا-یوکه قانون ساده ایست که باعث صرفه‌جویی‌های کلانی می‌شود. با ایجاد فرایند ضد خطا در سیستم، اگر استفاده کننده در شرایط عادی و نرمال هم نباشد، در استفاده از سیستم نمی‌تواند خطایی کند و این خود باعث جلوگیری از اتلاف، خرابی، ضایعات و حادثه می‌شود.

چه کسی می‌تواند پوکا-یوکه را توسعه دهد؟

در این سیستم روش جالبی وجود دارد. هر کسی از مدیر گرفته تا سرپرست و حتی کارگر می‌تواند پوکا-یوکه را توسعه دهد. (حتی برای افراد خارج از سازمان مانند مدیران و کارمندان بخش فروش، خدمات پس از فروش و یا جاهایی که با اسناد و مدارک سرو کار دارند). همه کارکنان دارای این اختیار
هستند که با آموزش‌های اندکی، در محیط اطراف خود، پوکا-یوکه‌های خوبی را اجرا کنند.

انواع ابزارهای پوکا – یوکه:

پوکا-یوکه به صورت‌های مختلف می‌تواند به کار برده شود:

1- اعلام خطا به صورت هشدار: برخی از روش‌ها فقط قابلیت هشدار دارند، مثل چراغ‌های خطر، زنگ اخبار، پیغام خطا، صدای غیر عادی، بوی نامطبوع و … برخی از مثال‌های این دسته می‌تواند به صورت زیر باشد: اگر قطعات خط تولید، رو به اتمام باشد، رنگ زرد روشن می‌شود. در صورت اتمام قطعات، رنگ قرمز چراغ و در صورت شارژ قطعات در خط تولید، رنگ سبز روشن خواهد شد. برخی از خودروها دارای کیت الکترونیکی‌اند که با بالا رفتن سرعت، بیش از حد مجاز، شروع به بوق زدن می‌کند. تزریق مرکاپتان به گاز شهری نیز یک نوع اعلام هشدار است.

2- بازرسی صد در صد: در این روش با کنترل صد در صد، از تولید محصول معیوب جلوگیری می‌شود مثل گیج‌های کنترلی، کلید حد مجاز (Limit Switch)، چشمی‌ها و… برخی از مثال‌های این دسته می‌تواند به صورت زیر باشد:

• وقتی خودرو در این تونل تست قرار می‌گیرد، پس از ثبت شماره خودرو توسط بارکد، راه ورودی و خروجی تونل بسته می‌شود و تا زمانی‌که تنظیمات آن انجام نگیرد، در خروجی باز نمی‌شود.
• هنگام نصب موکت صندوق، با نصب خار طوسی رنگ در ابتدا، کلیه سوراخ‌های موکت با سوراخ‌های بدنه همراستا می‌شوند که به این ترتیب می‌توان خراب‌های دیگر را به‌راحتی نصب کرد.

3- جلوگیری از خطای فراموشی: این مدل پوکا-یوکه باعث جلوگیری از فراموشی کار می‌شود، مثل مشخص کردن جای ابزار روی تخته ابزار یا سشوارهای بهداشتی که پس از ترک استفاده کننده، به‌طور اتوماتیک خاموش می‌شوند و… برخی از مثال‌های این دسته می‌تواند به‌ صورت زیر باشد:

• تخته ای که با رسم اشیا روی آن گم شدن یا نبودن قطعه‌ای را در سر جای خود را نشان می‌دهد یا دست خشک کن، چراغ لابی، شیرهای چشمی که دارای تایمری است که پس از ترک استفاده کننده، به طور اتوماتیک خاموش می‌شود. چراغ سقفی خودرو نیز با خاموش و قفل شدن خودرو خودبخود خاموش می‌شود.

4- سیستم ضد خطا: نوع پیشرفته پوکا-یوکه به صورت ضد خطاست؛ به‌گونه‌ای که امکان ارتکاب خطا را از استفاده کننده می‌گیرد و حتی او را در انجام صحیح کار راهنمایی می‌کند، مانند سوکت‌های رایانه، فلایپ، فیش‌های سه پایه تلفن و… برخی از مثال‌های این دسته می‌تواند بصورت زیر باشد:

• سوکت کابل‌های کامپیوتر دارای گیره‌ای هست که احتمال درهم رفتن کابل‌ها را به‌جای هم از بین می‌برد. این سوکت‌ها یک زبانه پلاستیکی دارند که از گیرکردن و شکسته شدن و همچنین خروج راحت سوکت، جلوگیری می‌کند.
• فلایپ از یک جهت خاص وارد کیس رایانه می‌شود. گوشه پخ دار دیسکت هم راهنمای ورود و هم محلی برای هل دادن دیسکت در هنگام خارج شدن است. شکل ظاهری دیسکت چهارگوش نیست که این موضوع از ورود غیر صحیح جلوگیری می‌کند.

ادامه مطلب را با دانلود فایل (تایپ شده و باکیفیت) پیوستی مشاهده کنید.

حتما بخوانید:

⇐ مبانی ریاضیات خطای انسانی

⇐ تجزیه و تحلیل پیش بینانه خطاهای انسانی PHEA

⇐ ارگونومی، کاهش خطای انسانی و بهبود ایمنی فرایند

   

نویسنده: سیروان شیخی

«تجربه در صنعت»، زیربنایِ اشتیاقِ من به دنیایِ HSE است. با بیش از ۱۳ سال فعالیت اجرایی و تخصصی، هدفم در این وب‌سایت، پل زدن میان دانشِ آکادمیک و نیازهای واقعیِ صنعت است. همراه با تیم تخصصی‌ام، می‌کوشیم تا با ارائه محتوای کاربردی و به‌روز، مسیرِ رشد حرفه‌ای شما را هموارتر کنیم. خوشحال می‌شوم در صفحه لینکدین، تجربیاتمان را به اشتراک بگذاریم و در این مسیر تخصصی همراه هم باشیم.