درس های گرفته شده از حوادث اخیر آتش سوزی و اجرایی شدن ضوابط ایمنی برای ساختمان ها

در طی سال های 1394 و 1395 چندین حادثه مهم حریق در چند ساختمان در نقاط مختلف کشور از جمله شهرهای عسلویه، مشهد و انزلی رخ داد. با توجه به اهمیت موضوع، پژوهشگران و کارشناسان چند بخش تخصصی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با محوریت بخش مهندسی آتش آن، بازدیدهای لازم از محل حوادث حریق را به عمل آوردند و گزارش های مربوط برای مسئولین تهیه و ارسال شد. در این ارزیابیها، دلایل وقوع و گسترش حریق از طریق بازدیدها و نیز برگزاری جلسات و مذاکره با مسئولین و کارشناسان محلی بررسی شد. از جمله درس های برگرفته از این حوادث آتش سوزی، موارد زیر را باید بر شمرد:

– قابلیت اشتعال مصالح نما
یک نکته مهم مشترک در تمام این ساختمان های دچار حادثه، خطرپذیری بالای مصالح نما در برابر حریق بود که باعث گسترش شدید آتش سوزی شد. قابل ذکر است ک ه د ر رخدادهای حریق بر روی نما، عمدتا گسترش آتش سوزی به سمت بالا صورت گرفته و گسترش به سمت پایین با شدت بسیار کمتری رخ می دهد، اما در حوادثی که مصالح پلیمری ترموپلاستیک در نما استفاده شده باشد، شره کردن مواد مذاب باعث گسترش سریع آتشسوزی به سمت پایین نیز می شود که به وضوح در این حوادث مشاهده شد.

در این حوادث بازدید شده، برای مصالح نما از مواد پلیمری استفاده شده بود که عمدتاً از رفتار مناسب در برابر پلیاستر مسلح شده با الیاف شیشه، (GFRP) آتش برخوردار نبودند. از جمله می توان به مصالح از جنس کامپوزیت اشاره نمود که به نحو مناسب دارای افزودنی های کندسوز کننده نبودند. به عنوان PVC کامپوزیت آلومینیوم و ورق مثال، نماها از جنس کامپوزیت آلومینیوم عمدتاً شامل دو لایه آلومینیوم در طرفین و یک مغزه پلیمری میباشند.

در صورتی که مغزه پلیمری این کامپوزیت ها از رفتار مناسب در برابر آتش برخوردار نباشد، شدیداً قابل اشتعال بوده و کاربرد آن مطابق ضوابط و آئیننامههای بینالمللی در نمای ساختمانها مجاز نمیباشد.
در تمام این حوادث، آتشسوزی گسترده نما باعث شکسته شدن پنجرهها شده و متعاقباً از طریق این پنجرهها، آتشسوزی به داخل واحدهای مسکونی یا اداری نفوذ کرده و باعث خسارت شدید به اموال و دارایی های داخل واحدها شده بود که طبیعتاً میزان آسیب بسته به موقعیت و محتویات داخل آنها متفاوت بود. متعاقباً حریق به راهروها و سایر قسمت ها و طبقات گسترش پیدا کرده و باعث خسارات زیادی به ساختمانها شده بود.

پلاسکوُ

تصاویری از آتش سوزی بر روی چند نمای ساختمانی

– نقص های سیستم اعلام و اطفای حریق
یکی از نیازهای اصلی ایمنی در برابر آتش ساختمان های بلند (و همین طور ساختمان های مهم و تجمعی)، نصب سیستم اعلام و اطفای خودکار حریق می باشد. در ساختمان های بازدید شده، نواقص مختلفی از این نظر مشاهده شد. بعضاً سیستم های مورد نیاز مطابق با آیین نامه های معتبر وجود نداشت و به امکانات محدود و دستی بسنده شده بود. همچنین در برخی موارد دیگر، مشکلات و نواقصی در طراحی، اجرا یا مدیریت ساختمان باعث عدم عملکرد صحیح سیستم خودکار شده بود که در ادامه توضیح داده می شود.

در یک مورد، سیستم شبکه بارنده خودکار (اسپرینکلر) از نوع غیرسرتاسری و فقط در راهروها و جلوی در واحدهای اداری نصب شده بود. اما در عمل به علت وقوع حریق در نمای خارجی و ورود حریق از طریق پنجرهها به داخل واحدهای اداری، این سیستم فاقد کارایی لازم بود. از طرف دیگر، در یکی از ساختمان ها به علت آتش گرفتن نما و نفوذ آتش سوزی به موتورخانه از طریق پنجرههای آن (بنا به اظهار نظر مسئولین ساختمان)، کابلهای برق دچار سوختگی شده و سیستم پمپ آب مربوط به شبکه بارنده خودکار در همان زمانهای ابتدایی حریق، بعد از مدتی فعالیت، خاموش شده و عملاً سیستم اطفای حریق ساختمان از کار افتاده بود. این اتفاق لزوم استفاده از کابلهای مقاوم در برابر حریق و حفاظت در برابر آتش اتاق تأسیسات آتشنشانی و سیستمهای اضطراری را نشان میدهد.

همچنین استفاده از سیستم اسپرینکلر در کل ساختمان برای ساختمان های بلند (همچنین برای ساختمان های تجاری، تجمعی و مشابه آن) ضروری می باشد.

– عدم آگاهی مدیریت ساختمان از مسائل ایمنی در برابر آتش
در یک مورد، سیستم تشخیص حریق که در ساختمان نصب شده بود، برای جلوگیری از مزاحمتهای ناشی از اعلان های اشتباه (ظاهراً به علت فشردن دکمه های سیستم اعلام دستی توسط مراجعه کنندگان) غیرفعال شده بود.
در حالی که این موارد را می توان با تمهیدات دیگری حل نمود و مدیریت ساختمان نباید به علت سهولت تردد، جلوگیری از سیگنال های مزاحم یا مشابه آن، سیستم های ایمنی را حذف یا به طور غیر اصولی تغییر دهد.

در گذشته نیز در برخی از بازدیدها از حوادث حریق مشاهده شده بود که درهای ضد حریق خود بسته شو، به علت ناآشنایی مدیریت ساختمان با هدف و وظیفه این نوع درها و به منظور تردد سادهتر، از محل خود باز شده بود که در یک واقعه حریق باعث نفوذ دود در بین طبقات و خسارات شدید شده بود.

– پوشش محافظ حریق سازه های فولادی
با توجه به کاهش شدید سختی و مقاومت فولاد با افزایش دما، اسکلتهای فولادی نیازمند پوشش محافظ حریق میباشند تا از خرابی و ریزش آنها در هنگام آتشسوزی جلوگیری شود. در برخی از بازدیدهای صورت گرفته، مشاهده شد که اسکلت فولادی فاقد پوشش محافظ حریق میباشد. در برخی موارد وجود سقف کاذب و همچنین دیوارهای غیرباربر، باعث مقداری محافظت در برابر حریق از اسکلت فولادی شده بود، اما این موضوع لزوماً کافی نبوده و اسکلت فولادی باید مطابق با مبحث سوم مقررات ملی ساختمان ایران محافظت شود. در برخی از قسمت های یکی از ساختمان های بازدید شده، تغییر شکل هایی در سازه در اثر حرارت بالای ناشی از آتشسوزی مشاهده شد که به بررسی سازه ای نیاز خواهد داشت.

– استفاده ناصحیح از بلوک سقفی پلی استایرن منبسط شده
در یک مورد در سیستم سقف تیرچه و بلوک ساختمان، از بلوک های سقفی پلی استایرن منبسط شده (یونولیت) بدون پوشش محافظ و مانع حرارتی استفاده شده بود. پلی استایرن از مصالح خطرناک در برابر آتش به شمار رفته و در صورت استفاده از آن باید به وسیله پوشش های مناسب محافظت شود، در غیر این صورت می تواند به میزان قابل توجهی در گسترش آتش سوزی نقش آفرینی نماید.

– ارتباط فضاهای مختلف ساختمان به یکدیگر
تقریباً در تمام بازدیدهای صورت گرفته، یک ضعف مهم ساختمان، وجود ارتباطات باز فضاهای مختلف به یکدیگر بدون فضابندی مقاوم در برابر آتش یا آتش بندی بود که باعث گسترش ساده حریق بین فضاها و طبقات مجاور شده بود. یکی از نقاط ضعف مهم، فضاهای بالای سقف کاذب بود که بدون وجود آتشبند مناسب به یکدیگر ارتباط داشتند.

حداقل در دو مورد مشاهده شد که برای عبور تأسیسات از فضای بالای سقف کاذب استفاده شده بود که این فضاها و تاسیسات داخل آنها، مستقیماً و بدون وجود آتشبند وارد فضای شفتهای تاسیساتی قائم ساختمان شده بودند. شفتهای قائم نیز در کف هر طبقه دارای منفذ بودند. این موضوع باعث میشود که در هنگام آتشسوزی، آتش و دود به راحتی و بدون مانع در فضاهای مختلف به صورت افقی و قائم گسترش و توسعه یابد که آثار آن در مشاهدات صورت گرفته، قابل رویت بود.

– راههای خروج
در برخی ساختمان ها، پلههای خروجی طبقات بدون پیش ورودی (لابی) و از نوع دوربند نشده بوده و فاقد درهای خودکار بسته شو و دودبند بود. این موضوع در حین آتشسوزی میتواند باعث ورود دود و سایر محصولات ناشی از آتش به راههای خروج شده و اختلال در فرار ساکنان از ساختمان ایجاد نماید. طبق ضوابط مبحث سوم مقررات ملی ساختمان ایران، پلکان خروج باید دارای دوربندی محافظت شده در برابر آتش باشند.

نتیجه گیری
– اکثر نتایج و مشاهدات صورت گرفته، اهمیت الزامات تدوین شده در ویرایش جدید مبحث سوم مقررات ملی ساختمان ایران تحت عنوان “حفاظت ساختمانها در مقابل حریق” را تائید می نماید، بنابراین با رعایت الزامات این مبحث، از اتفاقات مشابه تا حد زیادی جلوگیری خواهد شد. تهیه ویرایش جدید مبحث سوم مقررات ملی ساختمان از خرداد 1393 آغاز شده و مراحل نهایی تصویب را می گذراند.

– تعدادی از مصالح نما که در این حوادث دچار آتش سوزی شده بود، در مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی مورد آزمون قرار گرفت و بر اساس نتایج آنها، تدقیق لازم بر روی مقررات نما در ویرایش جدید مبحث سوم مقررات ملی ساختمان صورت گرفت. همچنین وزارت راه و شهرسازی بخشنامههای لازم در این خصوص را تهیه نمود. بر این اساس لازم است تا مصالح نمای قابل اشتعال تا پایان سال جاری برای طبقه بندی رفتار در برابر آتش و مطابقت با مقررات ساختمان و ضوابط وزارت راه و شهرسازی از مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی گواهینامه فنی دریافت نمایند، در غیر این صورت به منظور حفظ ایمنی ساختمان ها و شهروندان، از کاربرد اینگونه مصالح در ساختمان ها جلوگیری خواهد شد.

– در طرح و اجرای ساختمان های بلند و نیز ساختمان های تجمعی، تجاری و مشابه آنها، توجه به مقررات و ضوابط ایمنی در برابر آتش از اهمیت بالایی برخوردار است و این ضوابط برای حفظ جان و دارایی های شهروندان بسیار حیاتی است. از جمله باید موارد زیر را بر شمرد:

– محافظت پلکان خروج در برابر نفوذ آتش و دود؛
– استفاده از مصالح با رفتار مناسب در برابر آتش (دارای استاندارد و گواهینامه فنی ایمنی در برابر آتش از مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی)؛
– تجهیز ساختمان به سیستم های کشف و اعلام حریق؛
– تجهیز ساختمان به سیستم های خودکار اطفای حریق؛
– مسدود کردن و آتش بندی کردن راههای ارتباطی بین فضاهای مستقل و به خصوص بین طبقات؛
– سازه فولادی در برابر آتش ضعیف بوده و باید آن را به وسیله مصالح مناسب در برابر آتش محافظت نمود.