چک لیست ایمنی کارهای برقی

Electrical work safety checklist

بدن انسان نسبت به عبور جریان برق نیز یک هادی محسوب می شود. در نتیجه تاثیر جریان برق بر روی نسوج بدن خطراتی به شرح زیر ایجاد می کند:

1- سوختگی : جریان برق در نقاط ورود و خروج از بدن ایجاد سوختگی در نسج بدن کرده و میزان سوختگی به مقدار جریان برق عبور کرده از بدن، زمان عبور جریان و ولتاژ برق بستگی دارد که در برق ولتاژ قوی سوختگی بدن بیشتراز برق های فشار ضعیف می باشد.

2- اختلال سیستم عصبی: جریان برق روی سیستم اعصاب شخص برق گرفته تاثیر گذارده و حرکات غیر عادی در بدن شخص برق گرفته مثل لرزش و سپس پرتاب غیر عادی می نماید که معمولاً چنانچه برق گرفتگی در ارتفاعات به وجود آید مثلاً روی تیرهای برق یا پشت بام ها باعث سقوط برق گرفته و ضربه مغزی او یا شکستگی اعضاء بدنش می شود.

3- انقباض عضلانی : عبور جریان برق از بدن باعث انقباض عضلات مختلف بدن از جمله ماهیچه های دست و پا، ریه و قلب می شود. بعضی از تعمیرکاران برق ناآگاهانه از این خاصیت استفاده کرده و با پشت دست وجود برق در یک سیم را آزمایش می کنند که انجام این کار خطرناک بوده و در صورت مناسب بودن شرایط محیط مثل مرطوب بودن زیرپای کارگرو غیره باعث ایجاد حوادث جبران ناپذیری می گردد.

4- تجزیه خون: با توجه به این که اکثر حجم بدن انسان را خون تشکیل می دهد که عبارت است از گلبول های سفید و قرمز و پلاسما، موقع عبور جریان برق از بدن خون با داشتن املاح و مواد معدنی و مواد آلی مختلف همانند یک نوع الکترولیت عمل کرده و یونیزه شده که این عمل بی نظمی در ضربان ١٠ قلب و در نتیجه ایجاد اختلال در سیستم تنفسی بدن می شود و چنانچه شدت جریان برق زیاد بوده و مدت طولانی جریان برق از بدن عبور کند می تواند باعث مرگ برق گرفته شود. بدن انسان در برابرعبور جریان برق مقاومت نشان می دهد که مقدار آن در افراد مختلف متفاوت است. طبق آزمایشات به عمل آمده مقدار متوسط مقاومت الکتریکی بدن انسان حدود یک کیلو اهم است که اگر مقدار 24 میلی آمپر جریان برق در مدت 0/1 ثانیه (زمان تناوب قلب) از بدن شخص عبور کند باعث ایجاد اختلال و بی نظمی در جریان قلب شده و خطر مرگ را پیش می آورد که بدین ترتیب آستانه خطر مرگ برای انسان 24 ولت است:

ولت    V = I . R = 24 ×1=24

 بنابراین در صنعت ولتاژ برق متناوب بیش از 24 ولت با فرکانس 50 هرتز برای انسان خطرناک می باشد. در فرکانس مذکور جریان برق با شدت 100 میلی آمپرمنجربه مرگ برق گرفته می شود. افزایش فرکانس در جریان متناوب خطربرق گرفتگی را کاهش می دهد.

خطر برق گرفتگی انسان در جریان برق مستقیم برای جریان های بیش از 50 میلی آمپر یا به عبارت دیگر ولتاژهای بیش از 50 ولت وجود دارد.

با توجه به موارد مذکور علت این که گفته می شود که چراغ های دوره گرد که در محل های مرطوب مثل زیرزمین ها، چاه ها، داخل مخازن فلزی به کار برده می شود باید با برق متناوب کمتر از 24 ولت روشن شود معلوم می گردد که برای تهیه چنین ولتاژی کافی است از یک ترانس کاهنده ولتاژ 220 به 24 ولت با آمپرمناسب استفاده نمود.

 

رفع خطر برق گرفتگی: برای رفع خطربرق گرفتگی اشخاص هنگام کار با دستگاه های برقی دارای بدنه فلزی می توان به یکی از طرق زیرعمل نمود:

1- ایزوله کردن بدن شخص نسبت به زمین: برای این منظور باید زیر پای شخص را با وسائل مناسب مثل فرش لاستیکی، چوب و یا استفاده از کفش های تخت لاستیکی و غیره نسبت به زمین عایق نمود.

2- استفاده از ترانس ایزولمان یا ترانس یک به یک: یک ترانس القایی که ورودی و خروجی آن دارای یک ولتاژ باشد در راه عبور جریان برق به دستگاه های برقی مورد استفاده قرار می گیرد. لازم به توضیح است که ساختن یک ترانس پر قدرت القایی پر خرج بوده و بیشتردر آزمایشگاه ها مورد استفاده قرار می گیرد.

3- استفاده از دستگاه هایی که بدنه آن ها عایق الکتریسیته است: این روش در مورد دستگاه های موجود در کارگاه های صنعتی امکان پذیر نیست و برای وسایل برقی کوچک و خانگی می تواند مورد استفاده قرار گیرد.

4- استفاده از رله حفاظتی: رله های حفاظتی طوری ساخته شده اند که به محض ایجاد اختلالاتی در سیستم برق مورد استفاده و به هنگامی که از بدن انسان بیش از 30 میلی آمپر جریان برق عبور کند، بلافاصله رله عمل نموده و جریان برق دستگاه به طور اتوماتیک قطع می شود.

5- اتصال بدنه دستگاه به زمین: یکی از روش های کاملاً ایمنی و ارزان قیمت برای رفع خطربرق گرفتگی در صنایع اتصال بدنه فلزی دستگاه های برقی به زمین است. چنانچه بدنه دستگاه برق دار شود، جریان مذکور از دو راه قادر است به زمین ارتباط برقرار کند.

تقسیم بندی تاسیسات برقی از نظر ولتاژ:

ولتاژهای خیلی ضعیف:

تا 50 ولت در جریان برق مستقیم تا 24 ولت متناوب بین هادی وزمین وتا 42 ولت بین فازهایی که دارای جریان سه فاز بوده و سیم صفر آن ها به زمین متصل باشد.

این ولتاژها خطرناک نیستند، به جزولتاژ بین فازها که 42 ولت است.

ولتاژهای ضعیف:

تا 250 ولت متناوب بین فازها وزمین وتا 433 ولت میان فازها. این ولتاژها گاهی کشنده است.

ولتاژهای قوی:

بین 600 تا 60000 ولت در جریان برق مستقیم

بین 250 تا 33000 ولت متناوب بین فاز وزمین

بین 433 تا 57000 ولت بین فازها

 ولتاژهای خیلی قوی:

بیش از 60000 ولت در جریان برق مستقیم

بیش از 33000 ولت متناوب بین فازها وزمین

بیش از 57000 ولت بین فازها ولتاژهای قوی و خیلی قوی در اغلب موارد کشنده است.

نکات ایمنی هنگام کار با برق فشار ضعیف

موقع کار روی تاسیسات برق فشار ضعیف اگرامکان قطع برق وجود دارد، باید به ترتیب زیرعمل نمود:

جریان برق را به نحو موثری قطع نموده و تابلوی اعلام خطر در روی کلید قطع و وصل قرار گیرد و کلیدهای خودکار و فرعی مربوط به دستگاه ها نیزدر حالت قطع باشد و از هر نوع امکانی که باعث شود تا مجدداً وسایل مذکور برق دار شوند باید جلوگیری نمود.

پس از رعایت نکات فوق و قبل از شروع کار روی تاسیسات باید به کمک ولت متر یا فازمتر یا هر وسیله سنجش دیگری از بی برق بودن مدار اطمینان حاصل نمود.

اگرامکان قطع جریان برق امکان پذیرنیست باید با احتیاط لازم و به ترتیب زیرعمل نمود:

1- انجام کار باید طبق دستور مستقیم شخص مسئول وتحت مراقبت کامل شخصی که آشنا به تاسیسات مورد نظراست صورت پذیرد.

2- زیر پا اشیاء عایق مانند چهارپایه چوبی، فرش لاستیکی و غیره باید قرار داد مگر در مواردی که منظور بالا رفتن از پایه یا تیری باشد که فاقد سکوی کار است.

3- استفاده از دستکش، کفش عایق و ابزار دسته عایق مثل انبردست، پیچ گوشتی و غیره ضروری است.

4- استفاده از کلاه ایمنی، کت عایق و شلواری که تمام بدن را بپوشاند جهت کار در مجاورت سیم های برق دار لازم است.

5- همراه داشتن اشیاء فلزی غیر ضروری مثل زنجیر، ساعت و غیره هنگام کار با تاسیسات برق دار ممنوع است.

6- هادی های برهنه برق دار را که در مجاورت محل کار است، جهت جلوگیری از اتصال کوتاه باید عایق بندی نمود.

نکات ایمنی هنگام کار با برق فشار قوی خطرات برق

فشار قوی بیش از خطرات برق فشار ضعیف و انجام هرگونه عملیات روی تاسیسات مذکور باید با دقت بیشتری با رعایت نکات ایمنی زیربه مرحله اجرا در آید:

1- کلیه عملیات باید تحت سرپرستی و دستور شخص ذیصلاحی انجام شود.

2- جریان برق تاسیسات مذکور باید از کلیه منابع نیروی برق قطع شود. (قرار دادن تمام دستگاه های قطع کننده در حالت باز)

3- قرار دادن اعلانات خبری روی فرمان دستگاه های قطع کننده ای که متوقف شده است.

4- تحقیق شود که در محل کار فشار الکتریکی وجود نداشته باشد، این عمل به وسیله چنگک نئون، تفنگ مخصوص پرتاب سیم و غیره انجام می شود. لازم به توضیح است که در روش تحقیق از پرتاب سیم های لخت و یا زنجیربه وسیله دست جداً خودداری شود.

5- هنگامی که هیچگونه فشار الکتریکی در خط مشاهده نشود با استفاده از دستکش و چنگک عایق باید فازها را به یکدیگر وصل نموده و به زمین اتصال داد. اتصال فازها به یکدیگرو وصل آن ها به زمین حتی الامکان نزدیک به محل کار و در دو طرف محل کار باید انجام شود.

6- برقرار کردن مجدد جریان برق پس از پایان کار فقط به دستور سرپرست انجام و به ترتیب عکس انجام عملیات مذکور عمل برقراری مجدد جریان انجام می گیرد.

 نکات ایمنی هنگام کار با دستگاه های جوش برق

جوشکاری با برق توسط دستگاه های ترانسفورماتور با آمپر بالا و ولتاژ پایین انجام می شود و هنگام جوشکاری خطراتی برای کارگر جوشکار و محیطی که در آن عمل جوشکاری انجام می شود به وجود می آید که شامل موارد زیرمی باشد:

1- پاشیدن جرقه های ناشی از جوشکاری که احتمال ایجاد آنش سوزی در اطراف را می نماید و برای پیشگیری از بروز چنین حوادثی می بایست کلیه مواد قابل اشتعال را موقع جوشکاری از محل دور نمود.

2- شوک الکتریکی ممکن است به کارگر جوشکار دست بدهد و برای پیشگیری از بروز آن می بایست کارگر دارای دستکش و کفش عایق الکتریسیته بوده و انبرک یا ایکترود دیگرنیزباید دارای دسته عایق الکتریسیته باشد.

3- دود گازهای مضر، ایجاد شده ناشی از جوشکاری خطر مسمومیت به دنبال دارد و برای پیشگیری از وقوع هرگونه حادثه مسمومیت ناشی از گازهای مذکور در محیط بسته چنانچه اقدام به جوشکاری می شود می بایست کارگر جوشکار دارای ماسک های حفاظتی مخصوص تنفس بوده و یا این که با نصب هواکش مناسب از گازهای مضره تهویه شود.

4- تشعشات ناشی از عمل جوشکاری: تشعشات حاصل از ایجاد قوس الکتریکی در جوشکاری با برق نور خیره کننده ای داشته که برای چشم ها خطرناک می باشد و به منظور جلوگیری از خطرات چشم، کارگران جوشکار باید از ماسک های محافظ چشم یا عینک های حفاظتی که شیشه های تیره رنگ دارند و مقدار زیادی از تشعشات فوری را جذب می نمایند استفاده نمایند.

اغلب مشاهده می شود که عدم رعایت ایمنی در مورد دستگاه های جوشکاری با برق باعث ایجاد حوادث برق گرفتگی برای جوشکار یا افرادی که از کنار دستگاه یا محل جوشکاری عبور می کنند می گردد که در صورت مناسب نبودن شرایط محیط کار از نظر رطوبت و غیره گاهی حوادث مذکور منجربه فوت مصدومین برق گرفته می شود، لذا رعایت نکات زیر در مورد دستگاه های جوش برق لازم به نظرمی رسد:

اولاً: درپوش دستگاه های جوشکاری به جز موقع تعمیرات باید در جای اصلی خود قرار داشته باشد تا از دسترسی افراد به قسمت های لخت برق دار یا افتادن اشیاء به داخل دستگاه جلوگیری شود. ثانیاً: کابل ها و محل اتصالات کابل های جوشکاری به دستگاه و دسته الکترود جوشکاری باید به دقت بررسی شوند که عایق بندی کامل شده باشند و فاقد زدگی باشند.

ثالثاً: حتی الامکان باید سعی شود که جوشکاری در محل های مرطوب انجام نگیرد در غیر این صورت نسبت به ایزوله نمودن کارگران جوشکار نسبت به زمین به وسیله فرش لاستیکی یا کفش عایق برق و غیره باید اقدام شود و کارگران جوشکار نیز مجهز به دستکش های مخصوص جوشکاری باشند.

حریق های الکتریکی یکی از عوامل ایجاد آتش سوزی توسط برق اتصال دو سیم فاز و نول یا دو سیم فاز در برق های سه فاز با یکدیگر می باشد که در اثر اتصال ایجاد جرقه و تولید گرمای زیاد شده و اگرمحیط اطراف در شرایطی باشد که قابل سوختن باشد، مسلماً آتش سوزی اتفاق می افتد.

بدیهی است که ایجاد جرقه و آتش سوزی در اثر نامناسب بودن فیوزهای برق که در مسیر جریان بوده صورت می گیرد، بدین ترتیب که اگر در مدار بیش از حد مقدار مقاومت الکتریکی سیم ها جریان برق عبور داده شود باعث گرم شدن و در نهایت سوختن روکش پلاستیکی سیم ها و ایجاد اتصال کوتاه می شود، چنانچه یک فیوز مناسب در مسیر جریان برق قرار داشته باشد، بلافاصله جریان برق قطع شده و از آتش سوزی جلوگیری خواهد شد. بعضی اوقات مشاهده می شود که کارگران برق کار فیوز مسیر جریان برق یک دستگاه را برداشته و مستقیماً دستگاه را در مسیر جریان برق قرار می دهند که باعث می شود به هنگام بروز اختلالاتی در سیستم برق وایجاد اتصال کوتاه به دستگاه نیز خساراتی وارد شود.

بنابراین توصیه می شود که برای جلوگیری از آتش سوزی های ناشی از برق اولاً سیم کشی برق کارگاه ها طبق اصول فنی صورت گیرد و حتی الامکان از کابل های مناسب استفاده شود، ثانیاً در مسیر جریان برق حتماً فیوزهای مناسب به خصوص فیوزهای اتوماتیک قرار داده شود که به محض ایجاد اتصال کوتاه در محلی که در مسیر جریان قرار دارد مدار الکتریکی فوراً از طریق فیوز قطع شود، ضمناً فیوزهای مورد استفاده حتماً در مسیر سیم های فاز نصب شود.

نکات ایمنی وسایل و تاسیسات برقی

1- سیم های رابط مرتباً بازدید شود که فاقد قسمت های لخت برق دار باشند.

2- کلیه ادوات برقی مثل کلیدها، پریزها و غیره حتماً سالم باشند.

3- سیم کشی ساختمان کارگاه ها باید طبق اصول فنی بوده و سیم ها از داخل لوله های عایق عبور داده شوند یا از کابل استفاده گردد.

4- دستگاه های برقی که بدنه فلزی دارند باید دارای اتصال زمین موثر بوده و در سر راه جریان برق دستگاه ها حتماً فیوزهای مناسب و سالم قرار داده شود.

5- کابل های برق پرتابل (قابل حمل) حتی الامکان در مسیررفت وآمد کارگران قرار نگیرد.

6- هنگام تعمیرات باید زیرپا عایق و از ابزار دسته عایق مناسب استفاده شود.

7- مقابل تابلوهای برق باید به وسیله مواد عایق الکتریسته مفروش گردد.

8- تابلوهای برق دستگاه ها باید در محفظه های قفل دار نصب شده و کلید آن ها در اختیار افراد مسئول و ذیصلاحی باشد.

9- افرادی که با برق و تعمیرات برق آشنایی ندارند از انجام کارهای برقی خودداری کنند.

10- به منظور اطلاع ازوجود یا عدم وجود برق در یک مدار از وسایل سنجش مناسب مثل فازمترو غیره استفاده شود.

11- در صورت انجام تعمیرات روی دستگاه های برقی باید فیوزهای تابلوی برق دستگاه را برداشته و درب تابلوی برق نیز قفل یا در قسمت کلید دستگاه تابلوی (دستگاه در حال تعمیر، از دست زدن خودداری کنید) نصب شود.

12- چراغ های دوره گرد که با برق 220 ولت کار می کنند باید روی لامپ حفاظ توری شکل داشته باشند، همچنین دسته آن ها برای جلوگیری از خطرات برق گرفتگی کاملاً عایق باشد. ضمناً چراغ دوره گرد مورد استفاده در مخازن فلزی، چاه ها و غیره باید از برق کمتراز 24 ولت تغذیه شوند.

13- روی کانال های مربوط به برق که محل عبور و مرور کارگران است باید پوشیده شود تا از افتادن آن ها به داخل کانال جلوگیری شود.

14- در انبارهای قند و شکر و آرد و محل هایی که گازهای قابل اشتعال و گرد و غبار آتش زا وجود دارد، کلیه کلیدهای برق، وسایل تنظیم مقاومت های الکتریکی و کلیدهای اصلی فرمان دستگاه ها باید در محل های مجزا و پوشیده و در خارج از محل انبارهای مذکور نصب شوند یا از کلیدهای قطع و وصل ضد جرقه استفاده گردد.

15- استفاده از جرثقیل ها، بالابرها و غیره در محل هایی که خطوط برق وجود دارد باید با رعایت نمودن احتیاط های لازم صورت گیرد که بدنه دستگاه ها به حریم خطوط برق داروارد نشوند.

16- ایجاد هرگونه ساختمان در حریم خطوط برق دار بدون کسب مجوز از شرکت برق منطقه ای اکیداً ممنوع است.

 نجات مصدومین برق گرفته اگرفردی دچار برق گرفتگی شود

باید برای نجات مصدوم از وسایل برق دار و انجام کمک های اولیه به ترتیب زیرعمل نمود:

1- در صورت امکان جریان برق باید از نزدیک ترین کلید یا فیوز قطع شود و در صورت عدم امکان قطع برق باید مراتب را به اطلاع اتفاقات شرکت برق و اورژانس رسانید.

2- در فاصله زمانی که مامورین شرکت برق و اورژانس جهت برق و عملیات پزشکی به محل حادثه می رسند باید با استفاده از وسایل عایق برق مثل تخته خشک و ابزاری تماماً چوبی یا پلاستیکی باشند، سیم حامل برق را از بدن مصدوم جدا نمود و در انجام این عمل باید مراقبت شود که شخص نجات دهنده با بدن مصدوم و یا سیم لخت برق دار تماس پیدا نکند.

3- پس از آن که مصدوم از هادی برق دار جدا شده در حالت اغماء به سر می برد، اگر قلب و اعضاء تنفسی او آسیب ندیده باشد کافی است پنجره اتاق را باز نموده و آمونیاک یا سرکه به نزدیک بینی اوگرفته تا استشمام کند.

4- اگر تنفس مصدوم منقطع و یا ضربان قلب او قطع شده باشد، این نشانه شوک الکتریکی است که فلج تنفس و یا قلب را به وجود آورده که در اغلب این یک مرگ دروغی است.

آمار نشان می دهد که اگر در دقیقه اول به برق گرفته کمک شود 90% حیات و پس از 6 دقیقه کمک 10% حیات و پس از 12 دقیقه کمک زنده ماندن شخص مصدوم به احتمال کم دیده شده است.

5- برای انجام کمک های اولیه به مصدومین برق گرفته تمام لباس های او را که موجب تنگی نفس می شوند جدا کرده، دهان مصدوم را ابتدا تمیز و دندان های او را از یکدیگر جدا نموده و لای آن ها را با مداد، دسته قاشق و غیره همواره باز باید نگهداشت تا دوباره دندان ها قفل نشوند.

6- برق گرفته را به پشت خوابانده و زیر گردن او را لباس یا پتوئی قرار می دهند که سر به پشت افتاده و سینه جلو بیاید و راه تنفس آزاد شود. سپس بینی مصدوم را گرفته و هوا از طریق دهان به دهان به داخل سینه مصدوم دمیده می شود، پس از سه یا چهار مرتبه تنفس مصنوعی به مدت 15 تا 20 ثانیه به تعداد 15 الی 20 بار ماساژ قلب به طور مداوم باید به مصدوم داد و عمل تنفس مصنوعی باید تا شروع تنفس مصدوم اجرا شود.

7- اگر در حین تنفس مصنوعی کمترین علامت حیات از قبیل حرکت لب ها یا لرز گونه ها در مصدوم ملاحظه شود عمل تنفس مصنوعی چند ثانیه قطع و به مصدوم امکان تنفس داده شود.

8- در صورت ملاحظه علائم حیات در برق گرفته به هیچ وجه نباید او را پس از به هوش آمدن مجبور به بلند شدن و راه رفتن نمود، بلکه مصدوم را باید روی برانکارد یا تخت خواب با پتوئی خوابانده تا استراحت کند.

این چک لیست از77 سوال تشکیل شده است که تمام جوانب عملیات و کارهای برقی  را مورد بررسی قرار داده است با بررسی این سوالات هم از نکات ایمنی  کارهای برقی  و هم از نقاط حساس و آسیب پذیر آن آگاهی پیدا می کنید.