شناسایی رویدادهای بالقوه و ارزیابی خطرات برای شرایط اضطراری

شناسایی رویدادهای بالقوه و ارزیابی خطرات برای شرایط اضطراری

فرمت: PDF   تعداد صفحات: 27

فهرست:

• مقدمه
• تعریف رویدادهای معتبر
• روش‌های غربالگری برای شناسایی نواحی نیاز به تمرکز
• شاخص خطر حریق
• شاخص تحرک و میزان مواد
• شاخص ریسک فرایندهای شیمیایی
• روش‌های شناسایی سناریوهای معتبر برای طرح‌ریزی شرایط اضطراری
• بررسی غیررسمی
• بررسی خطرات به‌منظور پشتیبانی طرح‌ریزی شرایط اضطراری
• استفاده از روش‌های واکاوی خطرات برای طرح‌ریزی شرایط اضطراری
• اولویت‌بندی رویدادهای اضطراری برای ارزیابی پیامد
• ارزیابی پیامد و اثرات نهایی
• ابزارهای مدل‌سازی پیامد
• مدل منبع انتشار
• مدل‌سازی انفجار برای تأسیسات با فشار بالا
• مدل‌سازی حریق
• معیار تعیین نواحی بحرانی
• اثرات انسانی
• اثرات گازهای سمی
• اثرات مربوط به افزایش فشار ناشی از انفجار
• اثرات حریق
• اثرات زیست محیطی
• اثر بر دارایی‌ها
• خطرات غیرمنتظره
• اثرات دیگر
• معیارهای انتخاب رویداد برای طرح‌ریزی شرایط اضطراری
• بررسی سامانه‌های کاهش‌دهنده

۱- مقدمه:

پس از انجام اقدامات پیشگیری و کاهش احتمال رخداد شرایط اضطراری، لازم است برای آمادگی تأسیسات برای مقابله با شرایط اضطراری که ممکن است در شرایط پیش‌بینی‌ نشده یا در نتیجه‌ی نقص در سامانه‌های کنترلی رخ دهد، اقدامات لازم انجام شود. برای این کار لازم است در فاز آمادگی، رویدادهای معتبر شناسایی شوند. این مرحله به این پرسش پاسخ می‌دهد که چه رویدادهای بالقوه‌ای می‌تواند به شرایط اضطراری منجر شود و باید برای آن آمادگی داشته باشیم. شناسایی رویدادهای بالقوه بخشی از واکاوی (آنالیز) خطرات فرایندی و همچنین از عناصر سامانه‌ی مدیریت ایمنی فرایند است. در تأسیساتی که واکاوی خطرات فرایندی به‌خوبی انجام شده باشد، تعداد بیشتری از سناریوهای رویدادهای بالقوه شناسایی می‌شود. پس از تدوین سناریوهای رویدادها، لازم است این سناریوها به‌منظور در نظر گرفتن اقدامات لازم برای کاهش ریسک و همچنین طرح‌ریزی شرایط اضطراری اولویت‌بندی شوند.

علاوه بر شناسایی رویدادهای معتبر، افراد مسئول طرح‌ریزی شرایط اضطراری باید نوع و گستره‌ی پیامدهای رویدادهای انتخاب‌ شده را تعریف کنند و مشخص نمایند که چه سناریوهایی در طرح‌ریزی شرایط اضطراری بیشتر مفید هستند. در این بخش درباره‌ی موضوعات زیر بحث خواهد شد:

• تعریف اجزای تشکیل‌دهنده‌ی سناریوهای بدترین رویداد؛
• روش‌های غربالگری برای تمرکز بر واحدهایی که بیشترین خطر را دارند؛
• توصیف روش‌های شناسایی رویدادهای معتبر؛
• توصیف معیارهای انتخاب رویدادهایی که برای طرح‌ریزی شرایط اضطراری از همه ضروری‌تر هستند؛
• توصیف روش‌های ارزیابی پیامد رویدادهای مذکور.

۲- تعریف رویدادهای معتبر

شرایط اضطراری مربوط به فرایندهای شیمیایی به ندرت در اثر یک عامل رخ می‌دهد و در اغلب اوقات علل مستعدکننده و وقایع میانی، شامل تمهیدات ایمنی و مداخلات انسانی در آن دخیل هستند. به‌طور کلی مشخص شده است که شناسایی همه‌ی علت‌های ممکن و وقایع میانی و پیامدهای نهایی سناریوهای رویدادهای بالقوه، غیرممکن است. اگر همه‌ی عوامل در تأسیسات فرایندی پیچیده در نظر گرفته شوند، تعداد سناریوهای رویدادهای بالقوه‌ای که منجر به رهایش مواد سمی و اشتعال‌پذیر، حریق و انفجار می‌شود، بسیار زیاد خواهند شد و لحاظ‌ نمودن همه‌ی آن‌ها در طرح‌ریزی شرایط اضطراری امکان‌پذیر نخواهد بود. بنابراین به‌طور معمول در واکاوی خطرات فرایندی، سناریوهایی در نظر گرفته می‌شوند که احتمال وقوعشان بیشتر باشد.

سناریویی معمولی می‌تواند بسته به درجه‌ی نقص و محدودیه‌ی وقایع واکنشی و میانی، طیفی از پیامدها داشته باشد. برای مثال در نظر بگیرید که پمپی نشتی دارد، این نشتی می‌تواند از یک نشتی جزئی که بلافاصله تبخیر می‌شود تا چندین گالن بر دقیقه مایع که در فضایی محصور تجمع پیدا می‌کند، متغیر باشد. استراتژی در واکاوی چنین نمونه‌هایی این است که بدترین شرایط که شدیدترین پیامد و شاید کمترین احتمال را دارد، در نظر گرفته شود. با این کار در واقع تحلیل بر سناریویی خواهد بود که شدیدترین پیامد را به‌دنبال دارد.

در ارزیابی کمی ریسک در فرایندهای شیمیایی سه دسته رویداد تعریف می‌شود:

• رویدادهای محلی که تأثیر موضعی داشته و اثرات آن‌ها محدود به یک واحد است (مثل حریق پمپ‌های رهایش مواد سمی جزئی).
• رویدادهای عمده-که تأثیرات در حد متوسط و محدود به یک سایت دارند (مثل حریق عمده، انفجار کوچک).
• رویدادهای فاجعه‌بار با تأثیرات وسیع که ممکن است اجتماع را نیز دربرگیرد (مثل انفجار‌های وسیع و رهایش گسترده‌ی مواد سمی).

رویدادهای فاجعه‌بار محدوده‌ی وسیعی از رویدادها را دربرمی‌گیرند و می‌توانند شدیدترین پیامدها را داشته باشند. این رویدادها به دو دسته‌ی بدترین رویداد ممکن و بدترین رویداد معتبر تقسیم می‌شوند.

سناریوهای مربوط به بدترین رویدادهای ممکن بیشترین نگرانی و بحث را در طرح‌ریزی شرایط اضطراری دارند. در حوادث مربوط به مواد شیمیایی خطرناک، می‌توان رهایش مواد و از دست‌ رفتن آن‌ها را صرف‌نظر از احتمال آن‌ها بررسی کرد. برای این منظور می‌توان از مدل‌های انتشار، حریق و انفجار برای تخمین گستره‌ی پیامدهای ایمنی، بهداشتی، زیست‌محیطی و اقتصادی ناشی از حوادث مربوط به این مواد استفاده کرد.

۳- روش‌های غربالگری برای شناسایی نواحی نیاز به تمرکز:

در سازمان‌هایی که سامانه‌ی مدیریت ایمنی فرایند ( ) را در کل فازهای طول عمر سامانه از مرحله‌ی طراحی تا بهره‌برداری و تعمیر و نگهداری پیاده‌سازی کرده‌اند، بدترین رویدادهای ممکن، معمولاً بسیار غیرمحتمل هستند. در موارد خیلی خطرناک، معمولاً لایه‌های متعددی برای حفاظت در برابر ازدست‌رفتن محتویات مخازن و خطوط لوله وجود دارد که عبارت‌اند از: طراحی فاكتورهای ایمنی، انتخاب مواد، پیشگیری از خوردگی، تضمین کیفیت، بازرسی و آزمایش‌های دوره‌ای، تجهیزات کاهش فشار، هشدارها و تجهیزات ابزار دقیق. این کنترل‌ها به همراه کنترل‌های مدیریتی سبب می‌شوند احتمال بروز آن‌قدر کوچک شود که رویداد معتبر در نظر گرفته نشود.

با تمرکز بر بدترین رویدادهای معتبر در طرح‌ریزی شرایط اضطراری، می‌توان به میزان کاهش ریسک بیشتری دست یافت. علاوه بر این، در انتخاب سناریو لازم است الزامات قانونی نیز در نظر گرفته شوند.

اغلب متخصصان مدیریت ریسک، معتقدند ضمن توجه به همه‌ی الزامات قانونی موجود، در طرح‌ریزی شرایط اضطراری بهترین رویکرد، «بدترین رویدادهای معتبر» است. بدترین رویدادهای ممکن، ممکن است سبب انحراف توجه‌ها از سناریوهای با ریسک زیاد شوند. حوادث عمده، کارکنان صنایع مجاور را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهند که این موضوع به‌دلیل احتمال بیشتر و به‌دنبال آن ریسک بیشتر از اهمیت به‌سزایی برخوردار است. طرح‌های واکنش اضطراری در واقع به‌عنوان لایه‌ی حفاظتی اضافی عمل می‌کنند و از تبدیل رویداد به فاجعه پیشگیری می‌کنند. باید توجه کرد سازمان‌ها نباید فقط بر «رهایش در بدترین شرایط» تمرکز کنند؛ چراکه دیگر سناریوهای رهایش معمولاً محتمل‌تر از سناریوهای رهایش در بدترین شرایط هستند و باید در برنامه‌های پیشگیری مدنظر قرار گیرند.

مثال‌هایی از رویدادهای غیرمعتبر:

• نقص فاجعه‌بار تانکر حاوی کلر در حین تخلیه در محلی که از منابع حریق جداسازی شده و دیگر سامانه‌های حفاظتی نیز در آن نصب شده است.
• نقص فاجعه‌بار مخزن به‌علت برخورد هواپیما برای سایت‌هایی که بیش از سه مایل از فرودگاه یا مسیر پروازی فاصله دارند.
• نقص فاجعه‌بار به‌علت ضربه‌ی شهاب‌سنگ‌های آسمانی.

به‌طور معمول اگر اقدامات ایمنی لازم (نظیر نصب سامانه‌های امنیتی یا جداسازی سایت) برای حفاظت در برابر عواملی همچون خرابکاری به‌طور مؤثر اجرا شود، می‌توان این عوامل را از فهرست سناریوهای مربوط به رویدادهای معتبر حذف کرد.

در برخی از تأسیسات میزان ذخیره‌ی مواد شیمیایی و مواد موجود در فرایند زیاد است. در مجتمع‌های بزرگ تولید مواد شیمیایی، فرایندهای شیمیایی زیادی وجود دارد که لازم است همه‌ی آن‌ها در طرح‌ریزی شرایط اضطراری پوشش داده شوند. در چنین مواردی شناسایی رویدادهای معتبر برای همه‌ی مواد شیمیایی و همه‌ی نواحی فرایندی مهم است. رویکردی جایگزین که در بسیاری از تأسیسات بزرگ استفاده می‌شود، این است که ابتدا مواد شیمیایی یا فرایندهایی که خطر زیادی دارند، غربال شوند و سپس کار شناسایی رویدادها بر فرایندها و مواد شیمیایی خطرناک‌تر متمرکز شود.

برای شناسایی رویدادها، روش‌های ساده تا پیچیده‌ای وجود دارد که در قسمت‌های بعدی بحث خواهند شد. در تأسیسات کوچک استفاده از این روش‌ها ممکن است غیرضروری و حتی نامناسب باشد.

۱-۳- شاخص خطر حریق NFPA

ساده‌ترین و پرکاربردترین شاخص برای شناسایی خطرات مواد شیمیایی، استفاده از شاخص خطر حریق مؤسسه‌ی ملی حفاظت در برابر حریق آمریکا ( ) است. این استاندارد به نحو گسترده‌ای در صنایع برای مشخص ساختن خطرات مواد شیمیایی موجود در مخازن ذخیره و مخازن حمل‌ونقل مواد به کار رفته و اطلاعات تخصصی مهمی را برای تیم پیشروی واکنش اضطراری درخصوص نوع و درجه‌ی خطرات مواد فراهم می‌کند.

جدول ۱ لوزی خطر  توصیف درجات خطر را نشان می‌دهد. معیارهای درجه‌بندی خطرات در لوزی مذکور به شرح ذیل است:

• خطرات سلامتی (استنشاق مواد سمی، سمیت پوستی، سمیت خوراکی و خورندگی پوستی و چشمی)
• خطرات اشتعال‌پذیر (نقطه‌ی اشتعال، نقطه‌ی جوش، غبارات اشتعال‌پذیر/قابل انفجار، اشتعال فوری یا سوزاندن سریع)
• خطرات واکنش‌پذیری (حساسیت به شوک‌های مکانیکی و گرمایی، واکنش انفجار خودبه‌خودی، واکنش با آب/ مواد منفجره، واکنش گرمازا در اثر مواجهه با حرارت، هوا، نور یا رطوبت)
• اطلاعات ویژه (سفید)

توصیف کامل معیارهای درجه‌بندی  در جدول (1) ذکر شده است. در طرح‌ریزی شرایط اضطراری می‌توان از درجه‌بندی خطر  برای انتخاب مهم‌ترین مواد شیمیایی به شرح ذیل استفاده کرد:

• موادی که رتبه‌ی خطر آن‌ها در هرکدام از خطرات فوق (سلامتی، قابلیت اشتعال و واکنش‌پذیری) درجه ۴ باشد.
• موادی که رتبه‌ی خطر آن‌ها در هرکدام از خطرات فوق رتبه‌ی ۳ یا بیشتر باشد.

این رویکرد، ساده‌ترین روش غربالگری است؛ ولی به‌دلیل سادگی‌اش برای همه‌ی شرایط کاربردی نیست.

ادامه مطلب را با دانلود فایل پیوستی (تایپ شده و باکیفیت) مشاهده کنید.

حتما بخوانید:

⇐ طرح ریزی شرایط اضطراری

⇐ هشدار و اطلاع رسانی میدانی در شرایط اضطراری

⇐ هماهنگی اقدامات درمانی میدانی در شرایط اضطراری

   

نویسنده: سیروان شیخی

«تجربه در صنعت»، زیربنایِ اشتیاقِ من به دنیایِ HSE است. با بیش از ۱۳ سال فعالیت اجرایی و تخصصی، هدفم در این وب‌سایت، پل زدن میان دانشِ آکادمیک و نیازهای واقعیِ صنعت است. همراه با تیم تخصصی‌ام، می‌کوشیم تا با ارائه محتوای کاربردی و به‌روز، مسیرِ رشد حرفه‌ای شما را هموارتر کنیم. خوشحال می‌شوم در صفحه لینکدین، تجربیاتمان را به اشتراک بگذاریم و در این مسیر تخصصی همراه هم باشیم.