ایمنی لیزر
ایمنی لیزر
لیزر و ایمنی لیزر
مفهوم لیزر: واژه لیزر به معنی «تقویت نور به روش گسیل القایی تابش» و مخفف کلمه زیر می باشد.
Amplification by Stimulated Emission Radiation Light
لیزر به وسیلهای گفته میشود که نور را به صورت پرتوهای موازی بسیار باریکی که طول موج مشخصی دارند ساطع میکنند. این دستگاه از ماده جمع کننده یا فعال کننده نور تشکیل شده که درون محفظه تشدید نور قرار دارد. این ماده، پرتو نور را که به وسیله یک منبع انرژی بیرونی (از نوع الکتریسیته یا نور) به وجود آمده، تقویت میکند.
مبانی نظری لیزر را آلبرت انیشتین در سال 1916 میلادی طی مقالهای مطرح کرد، ولی سالهای نسبتاً زیادی طول کشید تا صنعت و فناوری امکان ساخت نخستین لیزر را فراهم کند. پس انیشتین نخستین دانشمندی بود که مقوله لیزر را درقالبی علمی مطرح کرد و در سالهای بعد از آن آمریکایی ها و روسها در طول جنگ سرد تحقیقات و پژوهش های متعددی در مورد چگونگی بکارگیری لیزر در صنایع جنگ انجام دادند.
در سال 1960 نخستین لیزر که با موفقیت کار کرد توسط تئودور میمن (Theodore H. Maiman) ساخته شد و نخستین لیزر گازی (با استفاده از هلیوم و نئون) هم توسط علی جوان فیزیکدان ایرانی در همان 1960 ساخته شد. کار لیزر به این گونهاست که با تابش یک فوتون به یک ذره برانگیخته (اتم یا مولکول یا یون) یک فوتون دیگر نیز آزاد میشود که این دو فوتون با هم، هم فرکانس میباشند در صورت ادامه این روند تعداد فوتونها افزایش مییابند که میتوانند باریکهای از فوتونها را به وجود بیاورند.
کلیات
در صورت عدم رعایت احتیاط های لازم، همه ی انرژیها از جمله گرما، الکتریسیته و … خطرناک هستند. لیزر نوعی نور یا تابش الکترومغناطیس متشکل از پرتوهای موازی، هم دوس و تک رنگ با واگرایی بسیار کم و شدت بالاست به عبارت دیگر منبع انرژی به شدت متمرکز است. به همین دلیل، کار کردن با انواع لیزرها نیاز به آموزشهای خاصی دارد تا علاوه بر کارایی حداکثری دستگاه، سوانح و صدمات ناشی از استفاده نادرست آن به حداقل کاهش یابد. از دیدگاه ایمنی، باریکه لیزر، به صورت چشم های نقطه ای با درخشندگی و شدت زیاد در نظر گرفته می شود که بسیار خطرناکتر از نور معمولی است و میتواند انرژی زیادی را در ناحیه کوچکی متمرکز کرده و موجب صدمات گوناگونی شود.
پرتو لیزر، بسته به مشخصات پرتو مانند طول موج، توان، واگرایی و غیره میتواند سبب فعل و انفعالات متفاوتی در اندامهای بدن شود. بنابراین خطرات و عوارض آن را باید با توجه به انواع آن و برهمکنشی که هر کدام از انواع آن ممکن است با بافتهای مختلف انسان داشته باشد، مطالعه نمود. در این میان، چشم و پوست، اندامهای بحرانی به حساب میآیند یکی به دلیل حساسیت سیستم بینایی به تابشهای الکترومغناطیس به خصوص در طول موجهای خاص و دیگری به دلیل گستردگی پوست در سرتاسر بدن که آن را بزرگترین اندام بدن ساخته است.
خطرات لیزرها
خوشبختانه بدلیل اهمیت خاص ایمنی کار و تلاش مستمر سازمانهای گوناگون بینالمللی، استانداردهای ایمنی، مقالات، کتب و منابع گوناگونی در خصوص خطرات لیزرها تدوین و انتشار یافته است. با نگاهی اجمالی به منابع مختلف، خطرات لیزرها در چند دستة کلی زیر تقسیمبندی میشوند:
- خطرات ناشی از تابش لیزر بر انسان
- خطرات ناشی از منبع تغذیه ولتاژ بالای تجهیزات لیزری (الکتریکی)
- خطرات ناشی از مواد شیمیایی یا دودهای حاصل از عملکرد سیستمهای لیزری
- خطرات ناشی از برهمکنش احتمالی لیزر با گازها و مواد دیگر محیط کار (محیطی)
- خطرات ناشی از اشتباهات کاربر یا تعمیرکار و …
خطرهای متعددی در ارتباط با لیزرها وجود دارند، ولی برای هر نوع لیزر، بسته به مشخصات و قابلیت های آن، تنها تعداد خاصی از این خطرها مطرح هستند. این خطرها و راهکارهای رفع آن برای هر لیزر باید برای محیطی که همان لیزر معین روشن و در حال کار است تهیه و در تابلوهای مشخصی در معرض دید قرار گیرد. کاربران نیز باید قبل از ورود به محیطی که در آن لیزر روشن و در حال استفاده است به علائم نصب شده توجه و توصیه های ایمنی بیان شده را رعایت کرد.
در خطرات اشاره شده، خطرات ناشی از تابش لیزر بر انسان از بیشترین اهمیت برخوردار هستند و به همین دلیل در ابتدا به آنها پرداخته می شود.
خطرات ناشی از تابش لیزر بر انسان
اصلی ترین خطر و بیشترین صدمات گزارش شده لیزر، ناشی از تابش لیزر بر بدن انسان است. انواع لیزرها با توجه به طول موجهای گوناگون، دارای اثرات مختلفی بر اعضای بدن هستند و جزء پرتوهای غیر یونساز به حساب می آیند. به دلیل اهمیت بالای خطرات ناشی از تابش لیزر بر انسان، اغلب منابع علمی مرتبط، تاکید ویژهای روی شناخت و پیشگیری از آنها دارند. این تأثیرات بیشتر در ناحیه چشم و پوست مطرح هستند که در مطالب آینده ضمن تقسیم بندی لیزرها، با جزئیات به آنها خواهیم پرداخت. اما به طور کلی می توان توصیه کرد که اعضای بدن بویژه چشم نباید به هیچ وجه در معرض تابش مستقیم نور لیزر قرار گیرد.
خطرات معمول ناشی از تابش لیزر بر انسان
اصلی ترین خطر و بیشترین صدمات گزارش شده لیزر، ناشی از تابش لیزر بر بدن انسان است. انواع لیزرها با توجه به طول موج های گوناگون، جزء پرتوهای غیریونساز به حساب میآیند و دارای اثرات مختلفی بر اعضای بدن هستند. بدلیل اهمیت بالای خطرات ناشی از تابش لیزر بر انسان، اغلب منابع علمی مرتبط، تأکید ویژه ای روی شناخت و پیشگیری از آنها دارند. این تأثیرات بیشتر در ناحیه چشم و پوست مطرح هستند که در مطالب آینده ضمن تقسیمبندی لیزرها، با جزئیات به آنها خواهیم پرداخت. اما به طور کلی میتوان توصیه کرد که اعضای بدن بویژه چشم نباید به هیچ وجه در معرض تابش مستقیم نور لیزر قرار گیرد.
آسیب های چشمی
رابطه چشم انسان با نور همانند رابطه سیستم گوارش با مواد غذایی و گوش با صوت است. همانگونه که ورود مواد غذایی با حجم یا نوع خارج از محدودة طبیعی به سیستم گوارش و صوت با میزان بیش از محدودة طبیعی به گوش، آسیب زا هستند، ورود نور با توان یا طول موج خارج از محدوده طبیعی به چشم نیز آسیب زا است. لیزر نوری با مشخصات متفاوت از نور طبیعی است، انرژی آن بسیار بالاست و هر محدوده از طول موج های آن رابطه خاصی با چشم برقرار می کند.
جدول 1- محدوده معمول طول موج لیزرها
| محدوده معمول طول موج لیزرها (nm) | ||||
| مادون قرمز دور | مادون قرمز نزدیک | محدوده مرئی | ماوراء بنفش نزدیک | ماوراء بنفش دور |
| 10 -1400 | 1400 – 780 | 780 – 400 | 400 – 315 | 315 – 200 |
تابش لیزر در ناحیه طیف ماوراء بنفش دور و مادون قرمز دور در قرنیه جذب می شود و ضایعاتی را در آن ایجاد می کند.
تابش لیزر در ناحیه طیف مرئی، مادون قرمز نزدیک و تا حدی ماوراء بنفش نزدیک، میتواند از بخشهای عدسی و قرنیه چشم عبور کرده و با شبکیه برخورد کند. در این حالت پرتو لیزر، به علت موازی بودن و واگرایی کم، در نقطهای در شبکیه کانونی شده و می تواند موجب جوش آمدن مایع زجاجیه، نابودی سلولها، تخریب شبکیه و در نهایت کوری موقت و یا حتی دائم شود.
نکته: در شرایط معمولی، منابع نور، نور را در همه جهات ساطع می کنند و نور آنها پس از ورود به چشم، تصویر بزرگی با چگالی انرژی کم روی شبکیه ایجاد می کند. همانگونه که در شکل 2 نشان داده شده، پرتوهای موازی لیزر پس از عبور از عدسی، در نقطه ای به ابعاد تقریبی 10 تا 20 میکرومتر روی شبکیه متمرکز می شوند، در این حالت، اگر مردمک چشم کامل باز باشد، نسبت چگالی توان در شبکیه به عدسی هزاران برابر افزایش می یابد (شکل 2). بنابراین حتی لیزرهای کم توان هم، در صورتیکه به مدت طولانی بر چشم تابیده شوند، می توانند به شدت آسیب زا باشند.
کانونی شدن پرتو لیزر در چشم انسان
شکل 2- کانونی شدن پرتو لیزر در چشم انسان و افزایش قابل توجه شدت آن در مقایسه با منابع نوری معمولی
طول موج های ماوراء بنفش نزدیک و مادون قرمز میانه (1400 الی 3000 نانومتر)، علاوه بر موارد فوق، می توانند به عدسی چشم نیز صدمه بزنند.
در مجموع، جذب شدید برخی طول موج ها در چشم باعث آسیب های موضعی می شود و به همین دلیل نباید تحت هیچ شرایطی به لیزر خیره شد. همچنین باید توجه داشت که تنها برخورد مستقیم پرتو لیزر با چشم خطرآفرین نمی باشد بلکه برخورد بازتابش و پراکندگی آن از سطوح دیگر نیز می تواند صدماتی را، هر چند با شدت کمتر از برخورد مستقیم، بدنبال داشته باشد (شکل 3). بطور کلی محدوده 400 الی 1400 نانومتر خطرناک ترین محدوده طول موج های لیزر بر چشم است.
محدوده 700 الی 1400 نانومتر نیز بدلیل نامرئی بودن بسیار خطرناک است زیرا چشم انسان بطور طبیعی، با عکس العمل پلک زدن در مقابل نور مرئی، از ورود طولانی مدت آن جلوگیری می کند ولی در مقابل نور نامرئی مردمک کاملاً باز مانده و چشم پلک نمی زند.
علیرغم اینکه آسیب های چشمی به راحتی قابل پیشگیری هستند، بر اساس نتایج مطالعات FDA، 75% حوادث لیزر از سال 1984الی1994 شامل آسیب های چشمی بوده است.
انواع حالاتی که سیستم بینایی در معرض پرتو لیزر قرار میگیرد
شکل 3- انواع حالاتی که سیستم بینایی در معرض پرتو لیزر قرار میگیرد
آسیب های پوستی
پوست انسان تقریباً همه محدوده طول موج های ماوراء بنفش تا مادون قرمز را جذب می کند اما قدرت نفوذ طیف مرئی در پوست نسبت به دو ناحیه دیگر بیشتر است. هرچند صدمات پوستی ناشی از لیزر، در مقایسه با صدمات چشمی کمتر بوده و از نظر ایمنی، پوست پس از چشم در مرتبه دوم اهمیت قرار دارد، اما نباید آنها را دست کم گرفت زیرا لیزرها، بویژه لیزرهای جراحی، قابلیت نفوذ بالایی به بدن دارند و می توانند برش های عمیقی در پوست ایجاد کنند و در صورتیکه برش در ناحیه ورید یا شریان باشد می تواند با خونریزی شدید نیز همراه باشد.سرخی، تورم سطحی، سوختگی، چروکیدگی، خشکی بیش از حد، پیری زودرس و در برخی موارد خاص بروز سرطان های پوستی از جمله آسیب های ناشی از تابش پرتو لیزر به طور مکرر و در تماس های مزمن ایجاد می گردد. بنابراین باید از برخورد لیزر با پوست انسان جلوگیری کرد. در جدول زیر آسیب های برخی انواع موج های لیزری بر چشم و پوست انسان خلاصه شده است:
جدول 1- آسیب های انواع طول موج های لیزری بر چشم و پوست انسان
| آسیب های لیزر بر پوست | آسیب های لیزر بر چشم | محدوده طول موج (nm) |
ناحیه طیف الکترومغناطیسی |
| اریتما- پیری زودرس- سرطان | فوتوکراتیتیس | 280 – 200 | ماوراء بنفش دور |
| اریتما- پیری زودرس- تیره شدن پوست- سرطان | فوتوکراتیتیس آب مروارید | 315 – 280 | ماوراء بنفش میانه |
| اریتما- تیره شدن پوست- سوختن پوست | آب مروارید | 400 – 315 | ماوراء بنفش نزدیک |
| حساسیت به نور- سوختگی پوست | آسیب های شبکیه | 780 – 400 | نور مرئی |
| سوختگی پوست | سوختگی شبکیه- آب مروارید | 1400 – 780 | مادون قرمز نزدیک |
| سوختگی پوست | سوختگی قرنیه- آب مروارید | 3000 – 1400 | مادون قرمز میانه |
| سوختگی پوست | سوختگی قرنیه | 1000000 – 3000 | مادون قرمز دور |
با توجه به اینکه آسیب های چشمی و پوستی (خطرات تابش لیزر بر انسان)، از اهمیت خاصی برخوردارند به همین دلیل، مؤسسات استاندارد دنیا نیز، لیزرها را با در نظر گرفتن طول موج، توان خروجی و انرژی تابش لیزر، براساس صدمات بیولوژیکی لیزرها بر چشم و پوست انسان، در چهار گروه (چهار کلاس) طبقه بندی نموده و سازندگان و کاربران را ملزم به رعایت حفاظت های مورد نظر بر حسب طبقه بندی انجام شده نموده اند.
حتما بخوانید:
منبع: دانشجویان بهداشت حرفه ای
سلام خیلی ممنون از مطالب خوبتون