عوامل انسانی یا ارگونومی و سیستم ها

فهرست:

• تعریف عوامل انسانی
• تاریخچه عوامل انسانی
• حرفه عوامل انسانی
• قضیه عوامل انسانی
• سیستم‌ها
• مشخصه‌های سیستم
• اعتمادپذیری سیستم

در هزاره‌های گذشته نیاکان ما در محیطی اساساً «طبیعی» زندگی می‌کردند که در آن بقایشان به راستی در گرو کاری بود که می‌توانستند مستقیماً با دستهایشان (مثلاً برای تهیه غذا) و پاهایشان (مثلاً برای تعقیب شکار، دستیابی به منابع غذایی و گریز از چنگ شکارگران) انجام دهند. آنها در طی قرن‌ها ابزارها و وسایل ساده‌ای ابداع کردند و برای خود پناهگاه ساختند تا بتوانند به بقای خود ادامه دهند و زندگی را آسان‌تر کنند.

نژاد انسان راهی دراز را، از دوران زندگی ابتدایی تا به امروز پیموده است و به دنیایی مملو از فراورده‌ها و امکاناتی پا نهاده است که دستاورد فن‌آوری امروزی است و به وسایلی دست یافته است که نیاکان ما حتی به خواب هم نمی‌دیدند. در بسیاری از جوامع مدنی عصر حاضر بیشتر «چیزها»یی که مردم مصرف می‌کنند توسط مردم ساخته می‌شود. حتی آن دسته از مردم که در فعالیت‌های بسیار وابسته به طبیعت، مانند ماهیگیری، کشاورزی و رفتن به پیک‌نیک شرکت دارند نیز بسیاری از این وسایل را به کار می‌برند.

علاقه فعلی به عوامل انسانی از آنجا ناشی می‌شود که پیشرفت‌های تکنولوژیکی در دوران اخیر توجه نیاز به در نظر گرفتن وجود انسانی در این پیشرفت‌ها شده است و در پاره‌ای از موارد این توجه بسیار چشمگیر و در خور تحسین بوده است. آیا تا به حال پیش آمده است که از ابزار، اسباب یا دستگاهی استفاده کنید و با خودتان فکر کنید که «چقدر ابلهانه طراحی شده است؛ به کاربردن آن خیلی دشوار است! کافی بود آن را این طوری یا آن طوری می‌ساختند تا بتوان خیلی آسان‌تر از آن استفاده کرد.» اگر چنین تجربه‌ای داشته‌اید، پس قبل از این هم به فکر در نظر گرفتن عوامل انسانی در طراحی وسایل مورد مصرف بوده‌اید. نورمان (۱۹۸۸)، در کتابی سرگرم کننده، مثال‌های متعددی از وسایل روزمره ارائه می‌دهد که در طراحی آنها عوامل انسانی در نظر گرفته نشده است؛ از جمله این مثال‌ها می‌توان به دوش‌های با شیر تنظیم ساده، دستگاه‌های ویدئو و تنظیم کننده‌های اجاق برقی اشاره کرد. به عبارتی می‌توان گفت که هدف از توجه به عوامل انسانی، هدایت کاربرد فن‌آوری در جهت منافع بشریت است. در این کتاب حوزه عوامل انسانی را بررسی می‌کنیم؛

تعریف عوامل انسانی

پیش از تعریف عوامل انسانی، باید چند اصطلاح را تعریف کنیم. عوامل انسانی اصطلاحی است که در ایالات متحده و چند کشور دیگر به کار می‌رود. اصطلاح ارگونومی، اگر چه در ایالات متحده هم به کار می‌رود، در اروپا و بقیه کشورهای جهان رایج‌تر است. بعضی‌ها سعی می‌کنند بین این دو اصطلاح تمایز قائل شوند، اما به عقیده ما هر نوع تمایز قائل شدن اختیاری است و در همه موارد عملی این دو اصطلاح مترادف‌اند. اصطلاح دیگری که گاهی (به ویژه در ارتش آمریکا) به کار می‌رود مهندسی انسانی است. اما اهل فن این اصطلاح را زیاد نمی‌پسندیدند و این اصطلاح کم‌کم از رواج می‌افتد. اصطلاح دیگر روانشناسی مهندسی است که در نزد بعضی از روانشناسان در ایالات متحده رایج است. بعضی‌ها روانشناسی مهندسی را تحقیق پایه درباره قابلیت‌ها و محدودیت‌های انسان می‌دانند و آن را از عوامل انسانی، که بیشتر به کاربرد اطلاعات در طراحی مربوط می‌شود متمایز می‌کنند. در اینجا به ذکر این نکته اکتفا می‌کنیم که همه با این نظر موافق نیستند.

ما برای تعریف عوامل انسانی، کانال توجه، اهداف و رهیافت آن را بررسی می‌کنیم.

کانون توجه عوامل انسانی

کانون توجه عوامل انسانی، انسان و برهمکنش او با کالاها، تجهیزات، امکانات، راه‌کارها و محیط‌های مورد استفاده در کار و در زندگی روزمره است. در این علم انسان مورد تأکید است (بر خلاف مهندسی که در آن بیشتر بر جنبه‌های فنی تأکید می‌شود) و تأثیر طرح اشیای مختلف بر زندگی انسان بررسی می‌شود. بنابراین عوامل انسانی در پی تغییر اشیای مورد استفاده مردم و تغییر محیط کاربرد این اشیا و این کار را با هدف تطبیق هر چه بهتر قابلیت‌ها، محدودیت‌ها و نیازهای انسان دنبال می‌کند.

هدف‌های عوامل انسانی

عوامل انسانی دو هدف مهم دارد. هدف اول افزایش کارایی و بازده انجام کار و فعالیت‌های دیگر است. افزایش سهولت کاربرد، کاهش خطا و افزایش بهره‌وری در این مقوله می‌گنجند. هدف دوم تقویت بعضی ارزش‌های انسانی مطلوب، از جمله افزایش ایمنی، کاهش خستگی و تنش، افزایش راحتی، افزایش مقبولیت نزد کاربر، افزایش میزان رضایت شغلی و بهبود کیفیت زندگی است.

ممکن است چنین به نظر برسد که همه این حرف‌ها به این منظور مطرح می‌شود که این اهداف مختلف مهم جلوه داده شوند، اما به طوری که چاپانیس (۱۹۸۳) اشاره می‌کند، دو عامل به ما کمک می‌کنند. اول اینکه در هر کاربرد خاص معمولاً فقط دسته‌ای از اهداف بیشترین اهمیت را دارند. دوم اینکه اهداف عموماً به هم وابسته‌اند. مثلاً دستگاه یا فراورده‌ای که حاصل فن‌آوری عوامل انسانی است، معمولاً نه تنها ایمن‌تر است، بلکه کاربرد آن هم آسان‌تر است؛ در نتیجه کاربر آن کمتر خسته می‌شود و راضی‌تر است.

رهیافت عوامل انسانی

رهیافت عوامل انسانی کاربرد نظام‌دار اطلاعات مربوط به قابلیت‌ها، محدودیت‌ها، مشخصه‌ها، رفتار و انگیزه‌های انسان در طراحی اشیا و راه‌کارهای مورد استفاده مردم و محیط‌های به کارگیری این اشیا و راه‌کارهاست. این کار شامل انجام پژوهش‌های علمی برای کشف اطلاعات مربوط به انسان و پاسخ او به اشیا، محیط‌ها و غیره است. این اطلاعات به منزله مبنایی برای توصیه‌های طراحی و پیشگویی آثار احتمالی طرح‌های مختلف به کار می‌آید. این رهیافت عوامل انسانی شامل ارزیابی اشیای طراحی شده نیز هست تا بدین وسیله بتوان اطمینان کسب کرد که اشیای مورد نظر هدف‌های طرح را تأمین می‌کنند.

اگر چه نمی‌توان قلمرو کار عوامل انسانی را با عبارتی موجز بیان کرد، عبارت‌هایی مانند طراحی برای مصرف انسان و بهینه‌سازی شرایط کار و زندگی فقط جزئی از نقش عوامل انسانی را نشان می‌دهند. برای آن دسته از خوانندگان که می‌خواهند با تعریفی موجز و رسا از عوامل انسانی آشنا شوند که در آن عناصر اساسی کانون توجه، اهداف و رهیافت، که در بالا شرح داده شد، با هم تلفیق شده باشد، تعریف زیر را، با اندکی اصلاح، از چاپانیس (۱۹۸۵) نقل می‌کنیم: عوامل انسانی اطلاعاتی درباره رفتار، توانایی‌ها، محدودیت‌ها و سایر مشخصه‌های انسان کشف می‌کند و این اطلاعات را در طراحی ابزارها، دستگاه‌ها، سیستم‌ها، تکلیف‌ها، شغل‌ها و محیط‌های مختلف به کار می‌برد تا بیشترین بهره‌وری، ایمنی، راحتی و کارایی را در هنگام استفاده انسان داشته باشند.

بحث

آموزه‌های کم و بیش تثبیت شده‌ای وجود دارد که حرفه عوامل انسانی را مشخص می‌کنند و وجوه تمایز آن را با سایر حوزه‌های کاربردی نشان می‌دهند:

• پایبندی به این فکر که اشیا، دستگاه‌ها و مانند آنها برای خدمت به انسان ساخته می‌شوند و در هنگام طراحی آنها باید همواره کاربر را در نظر داشت.
• شناخت وجوه افتراق فردی در قابلیت‌ها و محدودیت‌های انسان و درک در برداشته‌های این وجوه افتراق برای طراحی.
• اعتقاد به اینکه طرح اشیا، راه‌کارها و غیره بر رفتار و آسایش انسان تأثیر می‌گذارد.
• تأکید بر داده‌های تجربی و ارزیابی در فرایند طراحی.
• پشتگرمی به روش علمی و استفاده از داده‌های عینی برای آزمودن فرضیه‌ها و تولید داده‌های پایه درباره رفتار انسان.
• پایبندی به جهت‌دهی سیستم‌ها و شناخت این نکته که اشیا، راه‌کارها، محیط‌ها و مردم، به صورت منزوی، وجود ندارند.

ادامه مطلب را با دانلود فایل (باکیفیت و تایپ شده) مشاهده کنید

حتما بخوانید:

⇐ مهندسی فاکتورهای انسانی (ارگونومی) و ایمنی سیستم

⇐ ارگونومی سیستم انسان – ماشین

⇐ مهندسی فاکتورهای انسانی (ارگونومی)

   

نویسنده: سیروان شیخی

«تجربه در صنعت»، زیربنایِ اشتیاقِ من به دنیایِ HSE است. با بیش از ۱۳ سال فعالیت اجرایی و تخصصی، هدفم در این وب‌سایت، پل زدن میان دانشِ آکادمیک و نیازهای واقعیِ صنعت است. همراه با تیم تخصصی‌ام، می‌کوشیم تا با ارائه محتوای کاربردی و به‌روز، مسیرِ رشد حرفه‌ای شما را هموارتر کنیم. خوشحال می‌شوم در صفحه لینکدین، تجربیاتمان را به اشتراک بگذاریم و در این مسیر تخصصی همراه هم باشیم.