آشنایی با مفاهیم، اصول، مبانی و مراحل چهارگانه مدیریت بحران

آشنایی با مفاهیم، اصول، مبانی و مراحل چهارگانه مدیریت بحران

فرمت: Pdf  تعداد صفحات: 25

فهرست:

• آشنایی با واژگان مهم در ادبیات فنی مدیریت ریسک و مدیریت بحران
  • ریسک سوانح طبیعی
  • آسیب پذیری
  • معرضیت
  • اضطرار
  • مدیریت ریسک سوانح طبیعی
  • ارزیابی ریسک
  • انتقال ریسک
  • بهسازی و مقاوم سازی
  • ظرفیت
  • تاب آوری
  • زیرساخت های حیاتی
• مراحل چهارگانه چرخه مدیریت بحران
  • پیشگیری
  • آمادگی
  • پاسخگویی
  • بازسازی

هدف از این بخش برای یادگیری آن است که مفاهیم بنیادی در مدیریت ریسک و مدیریت بحران، تاب آوری و بازسازی آموزش داده شود.

آشنایی با واژگان مهم در ادبیات فنی مدیریت ریسک و مدیریت بحران

ریسک سوانح طبیعی

در برخی از منابع فارسی که در سال های اخیر منتشر شده اند، از اصطلاح «خطرپذیری» به عنوان ترجمه فارسی واژۀ «ریسک» استفاده می شود، اما بسیاری از پژوهشگران (از جمله مهندس محمدحسن نبوی، اولین زمین شناس سازمان زمین شناسی کشور) بر این باورند که واژه «ریسک» خود دارای ریشه فارسی است و نیازی به ترجمه ندارد؛ زیرا ریشه «ریسک» از واژه «روزیک» (روزی) در زبان فارسی باستان آمده که بعداً در زبان عربی به واژه «رزق» (وابستگی زندگی و سرنوشت به خداوند) تبدیل شده و در نهایت به واژه امروزی «ریسک» در زبانهای اروپایی تغییر یافته است (بانسه، 1996؛ پروسکه ، 2008).

ریسک سوانح طبیعی بیانگر احتمال ایجاد خرابی و خسارت (مانند تلفات جانی، جراحت، خسارت مالی، آسیب به معیشت، اختلال در فعالیت های اقتصادی و آسیب به محیط زیست) است که ناشی از تعامل میان خطر و آسیب پذیری در یک ناحیه مشخص و طی یک بازه زمانی معلوم است. ریسک سوانح شامل انواع مختلف خسارت بالقوه است که اغلب کمی کردن آن دشوار است؛ با وجود این با آگاهی از مخاطرات متداول و الگوهای جمعیت و توسعه اجتماعی و اقتصادی ریسک سوانح را می توان حداقل در معنای عام آن بررسی کرد و آن را به نقشه در آورد.

ریسک هر سانحهٔ طبیعی مانند زلزله را می توان بر اساس فرمول زیر تعریف کرد:

ریسک سانحه = خطر × معرضیت × آسیب پذیری

بنابراین، ارزیابی ریسک سانحه سه مولفه اصلی دارد:

1. تحلیل خطر سانحه

• فراوانی و احتمال وقوع سانحه با اندازه مشخص؛
• شدت احتمالی؛
• مکان احتمالی رخداد.

2 ارزیابی آسیب پذیری

• تخمین تعداد کشته شدگان و زخمی ها؛
• خرابی (damage) وارد بر سازه های مهندسی؛
• خسارت ها (loss) و هزینه های اجتماعی – اقتصادی – روانی؛
• خسارت به زیر ساخت ها و تجهیزات و امکانات حساس؛
• آسیب به محیط زیست و منابع طبیعی

3. برآورد معرضیت (تعداد عناصر در معرض ریسک):

• جمعیت انسانها
• سازه ها و زیر ساخت ها؛
• توزیع شریانهای حیاتی؛
• مقدار یا تعداد سرمایه و اموال؛
• وجود و تراکم فعالیتهای اقتصادی؛
• وجود سرمایه های زیست محیطی و فرهنگی.

ریسک دارای سطوح مختلفی است که در ادامه، به چندین مورد مهم اره می شود:

ریسک قابل قبول: ریسک های قابل قبول ریسک هایی هستند که دارای احتمال وقوع پایینی هستند یا عواقب جزئی در پی دارند در این حالت جامعه با توجه به شرایط موجود اجتماعی، اقتصادی، سیاسی فرهنگی فنی و زیست محیطی خود، خسارت بالقوه مرتبط با این نوع ریسک را تا حد آستانه مشخصی می پذیرد؛ بنابراین در مورد این ریسک ها به اقدامات بعدی نیاز نیست و کاهش آنها بیش از این امکان ندارد.

ریسک غیر قابل قبول: ریسک های غیر قابل قبول ریسک هایی هستند که خسارت جانی و مالی نسبتا شدیدی در پی خواهند داشت. این ریسک ها در شرایط عادی قابل پذیرش نیست و تنها در شرایط خاص که چاره ای جز قبول ریسک های بالا نیست، پذیرفته می شوند.

ریسک قابل تأمل: این دسته از ریسک ها بین دو سطح ریسک های قابل قبول و غیرقابل قبول قرار دارند و تنها در صورتی که منافع حاصل از پذیرش ریسک بیش از ضرر آن باشد و همۀ خطرهای موجود شناسایی و کنترل شده باشند مورد پذیرش خواهند بود.

ریسک گسترده: ریسک گسترده مرتبط با جمعیت پراکنده ای است که در معرض شرایط مخاطره آمیز مکرر یا مستمر با شدت کم تا متوسط هستند. این شرایط مخاطره آمیز اغلب دارای طبیعت کاملاً محلی است و می تواند به اثرهای تجمعی تضعیف کننده منجر شود. ریسک گسترده عمدتاً خاص مناطق روستایی و حاشیه شهرهاست که در آنجا اجتماع مردم، در معرض آسیب پذیری ناشی از تکرار سیلاب های موضعی زمین لغزش، طوفان یا خشک سالی است. ریسک گسترده اغلب با فقر شهرنشینی و تخریب محیط زیست در ارتباط است.

ریسک شدید: ریسک مربوط به قرارگیری تمرکز جمعیتی مردم و فعالیتهای اقتصادی در معرض رخداد مخاطرات شدید است که امکان دارد به طور بالقوه، پیامدهای فاجعه بار، از جمله مرگ و میر زیاد و خسارت به اموال را در پی داشته باشد. ریسک شدید عمدتاً خاص شهرهای بزرگ یا مناطق پرجمعیت است که نه تنها در معرض مخاطرات شدید مانند زلزله های شدید، آتشفشان های فعال، سیل های شدید، سونامی یا طوفان های بزرگ قرار دارند، بلکه دارای سطح بالایی از آسیب پذیری در برابر این مخاطرات نیز هستند.

ریسک باقی مانده: ریسک باقی مانده ریسکی است که به صورت مدیریت نشده، حتی زمانی که اقدامات مؤثر کاهش ریسک اجرا می شوند باقی می ماند. برای این ریسک باید پاسخ های اضطراری و ظرفیت بازسازی مد نظر قرار گیرند. وجود ریسک باقی مانده حاکی از یک نیاز مستمر برای توسعه و حمایت از ظرفیت های مؤثر از جمله خدمات اضطراری، آمادگی، پاسخ و بازسازی همراه با سیاستهای اجتماعی – اقتصادی مانند شبکه های ایمنی و سازوکار انتقال ریسک است.

آسیب پذیری

آسیب پذیری شرایطی است که با عوامل یا فرایندهای فیزیکی اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی که استعداد جامعه را در اثر پذیری از مخاطرات افزایش می دهند، تعیین می شود. بنابراین، آسیب پذیری ویژگی طبیعی نیست، بلکه بعد انسانی سوانح است و طیف وسیعی از عوامل فیزیکی ،اجتماعی، فرهنگی سازمانی، سیاسی، اقتصادی، روانی و زیست محیطی را که به زندگی مردم شکل میدهند در بر می گیرد آسیب پذیری معمولاً با فقر همراه است، گرچه زمانی که مردم در شرایط مواجهه با تنش و بی دفاع هستند نیز افزایش می یابد. مثال هایی از انواع آسیب پذیری را می توان به شرح زیر خلاصه کرد:

• آسیب پذیریی فیزیکی: طراحی ضعیف و ساخت و ساز غیر اصولی ساختمانها، مکانهای ناپایدار مانند دامنه های پرشیب و خاک های روان گونه و نزدیکی به منشأ مخاطرات مانند گسل ها، رودخانه ها و آتشفشان ها؛
• آسیب پذیری اجتماعی و سازمانی: فقدان اطلاعات و آگاهی عمومی اقدامات آمادگی ناکافی، فقر در جامعه نابرابری جنسیتی شرایط تصمیم گیریهای محدود، ساختارهای سازمانی رسمی و غیر رسمی ناکار آمد و سلسله مراتب طولانی و پیچیده اقدامات سیاسی اقتصادی و اجتماعی؛
• آسیب پذیری اقتصادی: فقدان دارایی های مولد فرصت های محدود کسب درآمد، افراد و شرکتهای بدحساب خانوار تک درآمد (single-income revenue)، نبود پس انداز و بیمه.

آسیب پذیری به طور قابل ملاحظه ای در یک مکان مانند شهر، کشور یا منطقه و طی زمان تغییر می کند؛ بنابراین پارامترهای مؤثر در آسیب پذیری بسیاری وجود دارند که می توان به طور کلی، آنها را به دو دسته پارامترهای مستقل از مخاطرات و وابسته به مخاطرات تقسیم کرد (2007 ,Birkmann) (جدول های 1 و 2).

ادامه مطلب را با دانلود فایل پیوستی مشاهده کنید.

حتما بخوانید:

⇐ مدیریت بحران در سطح محله ها و اماکن شهری

⇐ مدیریت بحران در ایران

⇐ مبانی مدیریت بحران