برنامه ریزی برای پیشگیری از حوادث

برنامه ریزی برای پیشگیری از حوادث

پیشگیری از وقوع حوادث نیازمند برنامه ریزی است (NSC,1955). در صورت عدم برنامه ریزی مناسب، اقدامات صورت گرفته جهت نیل به این هدف به درستی صورت نمی پذیرد. برخی از سازمانها ممکن است به دلیل طراحی نامناسب در هنگام تاسیس، دچار نقص شوند (به خاطر ضعف برنامه ریزی). همانند دیگر موارد این کارخانه ها نیز به طراحی، ارزیابی و در صورت ضرورت به تغییر نیاز دارند.

ترسیم یک برنامه اجرایی

علیرغم مطالب ذکر شده در این کتاب، هیچ برنامه فراگیر و فرمول کلی قابل کاربرد برای همه شرایط و کارخانه ها وجود ندارد. دلیل آن نیز وجود متغیرهای بسیار زیاد است. برای مثال:

• حتی در صورت مشابه بودن تکنولوژی، فرایند هر صنعت متفاوت از دیگری است.
• تکنولوژی ها تفاوت های زیادی با هم دارند.
• ممکن است خطرات بسیاری متفاوت باشند.
• برخی از عملیات (مثل عملیات پیوسته برخلاف مداوم)، نسبت به سایرین به خطاهای انسانی مستعدتر هستند.
• سبک های مدیریتی بسیار متفاوت اند.

بنابراین، سیستم های مدیریتی باید به این نکته توجه شود که برنامه ریزی در بخش زیر برخی راهنماها ذکر شده است اما برنامه ریزی می بایست بسته به موقعیت حادثه یا رویداد و وضعیت خاص انجام پذیرد. این برنامه ریزی می تواند دارای عوامل زیر باشد (Hollnagel,2016):

مرحله 1: مشخص نمودن اهداف و محدوده کاربرد

پیش از آن که یک برنامه پیشگیری از حوادث تهیه شود می بایست تمامی اهداف و محدوده کاربرد آن مشخص شود. ممکن است در ابتدا اهداف کمی به ذهن خطوط نموده و پرسنل عملیات، نگهداری و اجرایی کارخانه از مهارت کافی در این زمینه برخوردار باشند. از این رو می بایست افراد کلیدی مثل سرپرستان شیفت ها، اپراتورهای ارشد، سرپرست و اعضای مدیریت کارخانه در اجرای برنامه مدنظر قرار گیرند. هنگامی که این افراد بدانند که چه انتظاراتی از آنها وجود دارد می توانند مسئولیت خود را با اطمینان از موثر بودن این دانش، اقدامات و مدلولهای در پیشگیری از خطرات آینده به انجام برسانند. افراد کلیدی باید در زمینه اینکه در کجا منبع اصلی خطر و ریسک وجود دارد و نواحی موردنیاز توجه بیشتر، تحقیق و بررسی نمایند. برای مثال:

• نگرش متداول در مورد خطرات و نحوه وقوع حوادث چیست؟ آیا احساس می کنند که وقوع این حوادث امری عادی و طبیعی است؟
• آیا نگرش موجود درباره این موضوع از دید قضا و قدرت؟ برای متقاعد کردن افراد برای قابل پیشگیری بودن حوادث چه سطحی از آموزش مورد نیاز است؟
• آیا فشار تولید و تصمیم گیری ها می تواند بر مشکلات ایمنی و به خطر انداختن اقدامات مناسب تاثیرگذار باشد؟
• با کاهش و تغییر کار برخی از سطوح مهارتی کلیدی از دست می رود، چطور می توان به طور بهتری این مهارت ها را احیاء، جایگزین یا توسعه بخشید؟
•  آیا اطلاع از دانش و نحوه انجام اقدامات در شرایط اضطراری کافی است. در صورت تردید، چطور می توان این نقایص را برطرف نمود؟
•  در صورتی که مدیریت با اذعان به اهمیت ایمنی و مشکلات ریسک رسیدگی به آنان را در اولویت های ثانویه قرار دهد بهترین راه برای نشان دادن اینکه مشکلات ایمنی از همان آغاز نیز وجود دارند کدام است؟
• آیا شبیه حوادث باید علاوه بر ثبت کامل، به طور کامل نیز مورد آنالیز قرار گیرند و آیا می توان نتایج آن را در پیشگیری از حوادث آینده به کار بست؟
• آیا خطرات کارخانه کاملاً مورد شناسایی قرار گرفته است و چه میزان آگاهی در مورد این خطرات وجود دارد؟

این لیست ممکن است سوالات بیشتری داشته و طولانی تر از این موارد باشد. اما ممکن است فاکتورهایی کلیدی شناسایی شوند که در آغاز پنهان بوده و هیچ راه حل برای رفع آنان وجود نداشته باشد. هر نگرانی یا مشکل بایستی اولویت بندی شود. هدف این مرحله تهیه اطلاعات جامعی از نگرانی ها و مشکلات است.

مرحله 2: تکنیک ها و کاربرد متناسب با زمان

در مرحله 2، هدف شناسایی تکنیک هایی است که بهترین کارایی را برای حل مشکل در وضعیت مورد نظر دارا باشند. این مرحله ممکن است شامل استفاده از تکنیک هایی مثل HAZOP، QRA، رفع عیوب، تکنیک های مشاهده ای، آنالیز خطاهای انسانی و یا سایر روش ها باشد.

براساس اولویت بندی، بالاترین اولویت می بایست در ابتدا مورد رسیدگی قرار گیرد و از نظر زمانی نیز می بایست برنامه ریزی زمانی برای انجام مطالعه و تشکیل جلسات و ابلاغ وظایف اجرایی صورت گیرد. هر اولویت می بایست در ابتدا از لحاظ هزینه، مورد موافقت مدیریت قرار گیرد.

مرحله 3: آنالیز و اجرا

از آنجایی که پیشگیری از وقوع حوادث می بایست بصورت مداوم و مدت صورت گیرد لازم است تلاش های متناسب بر یک مبنای منظم و با کارگیری اصول کاربردی در درازمدت صورت پذیرند. تمرینات مداوم می تواند مشکلات حوادث پیشین را در ذهن افراد تازه تر نماید که می توان با مستندسازی آنان، اطلاعات آن را بطور منظم منتشر نمود. نیاز نیست که هر بار تعداد زیادی از افراد در برنامه ها مورد استفاده قرار گیرند بلکه توزیع فعالیت ها می بایست بطور متعادل انجام شود تا همه افراد در برنامه ها مشارکت جویند. هیچ الزامی نیست که با انجام هر مانور به تمامی اهداف دست یافت بلکه می توان با برنامه ریزی مناسب و آنالیز مانورها و رفع نقاط ضعف در دراز مدت به این مهم دست یافت.

مرحله 4: اقدامات اصلاحی، بازخورد و اجرای مجدد

پس از اتمام، لازم است مانور آنالیز و مستندسازی شود. هدف از این کار شناسایی و تصحیح نواحی دارای ضعف و کارگیری اصول بهبود مستمر می باشد. براساس یافته ها هر کمپانی می بایست رویکرد جدید و خاصی را انتخاب نموده و افراد را از راه های احتمالی وقوع خطاهای انسانی آگاه و نحوه غیرعادی بودن، مشکل بودن پدیده های اضطراری را به آنها نشان دهند. بعد از شناسایی، آنالیز، بازنگری و مستندسازی اولویت های بسیار مهم، نوبت به پیگیری اولویت های کم اهمیت تر می رسد. همان طور که قابل بیان شد راه حل جامعی برای پیشگیری از حوادث وجود ندارد. برای این کار استراتژی ها و تکنیک های ویژه ای مورد نیاز است. قوانین مهم هستند ولی نباید آنها را جایگزین تکنیک های فنی نمود. آموزش نیز امری مهم است. با همه این تفاسیر، آنالیز و بازنگری اطلاعات موجود و اطلاعات نمونه ضروری است.

برنامه نباید در مقابل تغییر، به روزرسانی یا اصلاح غیرقابل انعطاف باشد. اگرچه به طور تئوریکی نیز نمی توان بطور کامل ریسک ها یا مشکلات را حذف نمود با این حال می توان آنها را تا حد قابل قبولی کاهش داد.

منابع:

1. National Safety Council. Accident prevention manual for industrial operations. 1955.
2. Hollnagel E. Barriers and accident prevention. Routledge; 2016 Dec 5.

حتما بخوانید:

⇐ اهمیت پیشگیری از حوادث و بیماری ها و تاثیر آن بر اقتصاد جامعه

⇐ بروز و پیشگیری از حوادث در صنعت نفت

⇐ اقدامات مدیریت در جهت پیشگیری از حوادث