چک لیست مواد شیمیایی آزمایشگاه

چک لیست مواد شیمیایی آزمایشگاه

چک لیست را به صورت مستقیم در انتها این مطلب به صورت مستقیم دانلود کنید.

ایمنی در آزمایشگاه

• آیا قبل از ترک آزمایشگاه دست هایتان را می شویید؟
• آیا در آزمایشگاه از روپوش مخصوص، ماسک / عینک ایمنی، دستکش و کفش و … استفاده می کنید؟
• آیا علائم خطر مناسب و شماره تلفن های تماس اضطراری در آزمایشگاه نصب شده است؟
• آیا همه ظروف آزمایشگاهی موجود در آزمایشگاه شما دارای برچسب ویژه هستند؟ آیا با مفاهیـم برچسب ها آشنا هستید؟
• آیا مواد شیمیایی موجود در آزمایشگاه شما به روش مناسبی ذخیره و نگهداری می شوند؟
• آیا نحوة جابجایی و استفاده صحیح از مواد شیمیایی موجود در آزمایشگاه به شما آموزش داده شده است؟
• آیا در مورد محل نگهداری و استفاده (صحیح) از وسایـل ایمنی (دوش، چشم شوی، انواع هود و غیره) در آزمایشـگاه، آموزش های لازم را دیده اید؟
• آیـا از روشهای اضطراری در صورت تماس با مواد شیمیایـی (خطرناک)، نشت و ریـزش مواد، آتش سوزی یا انفجـار آگاهی دارید؟
• آیا نحوه تفکیک و دفن مواد شیمیایی مورد استفاده (در آزمایشگاه) را می دانید؟
• آیا همة تجهیزات کنترل کننـدة الکتـریکی / مکانیکی (برای مثال هودهای بخار) سالم هستند؟
• آیا می دانید بعد از پایان ساعات کاری روزانه، چه کسی را (و چگونه) در جریان حضور خود در آزمایشگاه قرار دهید؟
• آیا در دوره هـای آمـوزشی ویـژه آزمایشگاه که توسـط سرپرست آزمایشگاه (استـاد راهنما) دایر می گردد، شرکت می کنید؟

آگـاهی

• از شرایط و فعالیت های خطرناک مطلع شوید و نسبت به رفع آن سریعاً اقدام نمایید.
• تمامی محل های ذخیره و نگهداری، یخچال ها و غیره را برچسب مناسب زده و همه مواد شیمیایی را در ظروف دارای برچسب مناسب نگهداری کنید.
  • تاریخ دریافت و بازکردن همه بطری ها را ثبت نمایید.
  • تاریخ انقضای مواد شیمیایی را ثبت نمایید.
  • شرایط نگهداری ویژه را یادداشت کنید.
• هنگامی که که در معرض هر یک مواد خطرناک زیر قرار می گیرید، اقدامات حفاظتی مناسب را انجام دهید.
  • ترکیبات رادیواکتیو
  • مواد شیمیایی خطرناک زیست محیطی
  • مواد سرطان زا
  • گازهای فشرده
  • مواد اشتعال زا
  • مواد خورنده
  • مواد سمی
  • مواد واکنش گر
• به هنگام نگهداری، مواد شیمیایی را در گروه های سازگار تفکیک کنید.
• درباره واکنش های بالقوخ تجهیزات و لوازم آزمایشگاهی با مواد شیمیایی مورد استفاده یا ذخیره شده در آزمایشگاه کسب آگـاهی کنید: مثلا آیا مواد اکسیدکننده ها مستقیماً در قفسه های چوبی نگهداری می شوند؟
• علائم هشدار دهنـده (اخطار) را بـرای خطرات غیرمعمول از قبیـل مـواد قابـل اشتعال، مواد خطرناک زیست محیـطی یا وسائل بخصوص دیگر (در محـل های مناسب) نصب کنید.
• برای جلوگیری از واکنش های شدید، محلول های غلیظ را به درون محلول های رقیـق بریزید (یعنی همیشه اسید را به آب اضـافه کنید، نـه آب را بـه اسید).
• تجهیزات آزمایشگاهی را صرفاً برای کار ویـژه آن استفاده کنید.

دستگاه های مـورد استفـاده بـرای واکنش های خطرناک را بدون حرکت دادن آنـها تا وقتی که واکنش های شیمیایی بطور کامل تکمیـل شود، در جای مناسب نصب و تثبیت کنید.

پیشگیری از آتش

• منابع قابل اشتعال در محوطه آزمایشگاه را شناسایی کنید (برای مثال، شعله های باز، گرما و تجهیزات الکتریکی).
• عوامل قابل اشتعال را در کمترین مقدار ممکن خریـداری و در محل مناسب ذخیره کنید.
• محـلول های قابل اشتعال را که نیـاز به خنک شدن دارنـد در یخچال های ضد انفجار نگهداری کنید.
• محلول های قابل اشتعال را در کابینت ها و یا ظروف ایمن مناسب نگهداری کنید.
• عوامل ناسازگار را کنار یکدیگر نگهداری نکنید (مثلاً اسیدها با مواد اشتعال زا).
• اِترها یا مواد شیمیایی هم نـوع را برای مـدت طولانی نگهداری نکنید، زیرا ممکن است پراکسیدهای منفجر شونده تشکیل گردند.
• از سالم بودن کابـل های برق اطمینان حاصل کنید.
• در صورت بروز آتـش سوزی، از آن محل فاصله بگیرید.
• محـل، وضعیت و چـگونگی استفاده از کپسول های اطفاء حریق را بدانید.
• هرگونه شکسته شدن پلمپ ها، آسیب ها، کاهش فشار (آب یا گاز) یا نصب نامناسب تجهیزات و لوازم آزمایشگاهی را گزارش دهید.
• برای استفاده به موقع و مناسب، آبپاش اتوماتیـک هشدار دهنده آتش، بایستی همیشه تمیز و سالم باشند.
• مواد شیمیایی نباید در فاصله 50 سانتیمتر پایین تر از سر آبپاش نگهداری شوند

حفظ و نگهداری

• خطرات ایمنی را با حفظ و نگهداری محیـط های کار در وضعیت مطلوب از بین ببرید.
• حداقل دو خروجی باز (بدون مانع) در آزمایشگاه تعبیـه شده باشد.
• حداقل دو راهروی باز (بـدون مانع) به طرف درهای خروجی آزمایشگاه ایجاد شده باشد.
• همـواره، مواد و وسایـل غیر ضـروری را از روی میزهای کار، هـودهای بخار، کف آزمایشـگاه، راهروها و … بـرداشته و در محل های مناسب قرار دهید.
• نیـکمت هـا، میـزهای کـار و دیـگر سطـوح آزمایشگاهی را پس از هـر بار استفـاده با یک مـاده پـاک کننـده یـا ضـد عفونی کننده تمیز نمایید.
• همـة تجهیـزات بایستی قبـل از استفاده بازرسی شوند.
• شیشه آلات مورد استفـاده درآزمایشگـاه باید از جنس بروسیلیکات باشند.
• در صورت استفاده از مواد پاک کننده دی کرومات یا اسید سولفوریک در آزمایشگاه، دقت کنید که پاک کردن فقط محدود به هود بخار باشد، در غیر این صورت کلریدهای سمی کلرومتیل از محلول کرومات/اسید سولفوریک آزاد می شوند.
• سعی شـود از محـلول های پاک کنندة غیرکروماتی استفاده شود.
• در صـورتی که آزمـایشها ناتمام مانده باشند، یادداشتی حاوی نوع مواد شیمیایی مورد استفاده، نام و نام خانوادگی آزمایشگر و شماره تماس او در کنار دستگاههای مورد استفاده قرار داده شود.
• کف آزمایشگـاه را در همـة اوقـات خشـک نگهدارید.
• در صورت ریـزش هرگونه مواد شیمیایی یا آب، کف آزمایشگاه را بلافاصـله تمیز کرده و با قراردادن علائـم هشـدار، دیگران را نسبت به خطرات بالقوه سُرخوردن آگــاه نمایید.
• بر روی همة ماشین آلات و تجهیزات تحت تعمیر یا تنظیم، بایستی قبـل از آنـکه قابـل استفاده باشند، برچسب هشدار نصب گردد.
• سیفون های کف آزمایشگاه و سینک ها بایستی به طور مرتب تخلیه شده و شسته شوند تا از خروج گـازهای نامطبـوع یا آزاد شدن بوی مواد شیمیایی در جلوگیری شود.
• سیفون هایی که به طور مرتب مورد استفاده قرار نمی گیرند برای ممانعت از تبخیر آب بهتر است با 20-30 میلی لیتـر روغن معدنی پر شوند.
• همة سیلندرهای گاز فشرده بایستی به طور محکم با زنجیر یا طناب بصورت ثابت بسته شوند.
• سیلندرهای خـالی را علامت گذاری کنید و تمام اقدامـات حفاظتی و ایمنی را در مورد آنها همانند سیلندرهای پر رعایت کنید.
• کلیه امور خـدمات و نگهداری بایستی توسط پرسنل متخصص و مجاز انجام پذیرد.

اقدامـات اضطـراری

• در صـورت بروز هرگونه حادثه، با شماره تلفن های اضطراری تماس حاصل کنید.
• روشهـا و برنامه های تخلیه اضطراری را فرا گیرید.
• اسامی و شماره تلفن پرسنل آزمایشگاه و مسئولینی که می بایست در صورت بروز حادثه با آنها تماس گرفته شود، در محل مناسبی داخل آزمایشگاه و یا بر پشت درب ورودی آزمایشگاه نصب شده باشد.
• در صورت نشت یا ریخته شدن مواد سمی، فـرّار یا قابـل اشتعال، (در صورت امکان) تجهیزات ایجاد کننده شعله یا جرقه را بلافاصله خاموش کرده و آزمایشگاه را تخلیه کنید.
• محل، نحوة استفاده و محدودیت های وسایل ایمنی (حفاظتی) زیر را بدانید:
  • ایستگاه چشم شوی
  • هود بخار
  • زنگ خطر آتش سوزی
  • جعبه کمک های اولیه
  • دوش ایمنی
  • تنفسی حفاظتی
  • کپسول/ تجهیزات اطفاء حریق
  • مواد پاک کنندة محلول های ریخته
• پنجره های درب ها و آزمایشگاه را هنگام انجام آزمایش ها نپوشانید تا مشخص باشد کسی نیاز به کمک فوری دارد.
• هرگونه نشت یا ریخته شدن مایعات را بلافاصله پاک نمایید.
• در صورت بروز نشت یا ریخته شدن محـلول های شیمیایی در سطح وسیع، با شماره تلفن اضطراری تماس بگیرید.
• در صورتی که مواد نشتی یا ریخته شده، افـراد خارج از محوطـه آزمایشگاه را در معرض خـطر یا آسیب قـرار دهـد، مطابـق دستورالعمل های استاندارد اضطراری آزمایشگاه عمل نمایید.
• در صورت بروز آتش سوزی یا انفجار:
  • کنترل خود را از دست ندهید و خونسردی خود را حفظ کنید.
  • نزدیکترین زنگ خطر آتش سوزی را فعال نمایید.
  • از ساختمان (محل حادثه) خارج شویـد و در یک محل ایمن (دور از خطر) قرار بگیرید.
  • با تلفن هـای اضطراری جهت گـزارش حالت اضطراری تماس بگیرید

دفـع ضایـعات آزمایشگاهی

• سعی کنید ضـایعات آزمایشگاهی را از ابتدا با محـدود کردن مقـادیر مـواد خریداری شده به حداقل برسانید.
• ضایعات شیمیایی را تفکیک کرده و برای دفـن آماده نمایید.
• همه ضـایعات را با بسته بندی منـاسب دفن کنید.

چشم ها

• عینک آزمایشگـاهی بایستی راحت بوده و تمام چشم ها و اطراف صورت را فرا گرفته و در عین حال مانـع از فعالیت و جابجایی محقق نباشد.
• در صورت نیـاز به پوشش چشمها، نصب علائم مبنی بر استفاده از عینک یا ماسک محـافظ چشم و صورت در آزمایشگاه الزامی است.
• در صورت کار با هر یک از مواد زیر، استفاده از عینک یا ماسک مناسب آزمایشگاهی ضروری است:
  • مواد محرک، خورنده ها، یا مواد سوزش آور
  • استفاده از شیشه آلات تحت خلاء یا تحت فشار (افزایش یا کاهش فشار)
  • مواد سرمازا
  • مواد قابل اشتعال
  • مواد رادیواکتیو
  • مواد منفجره
  • لیزرها (حفاظت ویژه از لیزرها ضروری است)
  • نور فرابنفش
  • مواد خطرناک زیست محیطی

بدن

• روپوش ویژه آزمایشگاه برای حفاظت از لباس و پوست بدن در مقـابل مـواد شیمیایی یا پخش شونده طراحی شده است.
• روپوش ویژه آزمایشگاه بایستی همیشه متناسب با اندازه بدن و قد آن بایستی تا زانوی کاربر باشد.

دست ها

• پرسنل آزمایشگاه همواره باید دستکش های محافظ در داخل آزمایشگاه بپوشد.
• علاوه بر حفاظت در برابر مـواد شیمیایی خطرناک، بعضی از دستکش ها می توانند بخارات را جذب کرده یا دست ها را در مقابل حرارت (گرما) حفاظت کنند.
• قبل از استفاده از دستکش ها، از وضعیت و سـالم بودن آنها (سوراخ شدگی، پارگی و …) اطمینان حاصل کنید.
• برای درآوردن دستکش ها، ابتـدا از مچ دست شروع کرده و دستکش را به طرف انگشتان بیرون کشید.
• بلافاصله پس از درآوردن دستکش ها، دست های خود را بشویید.

پاها

• هدف از حفاظت از پاها، جلوگیری از آسیب دیدگی در هنگـام تماس با مواد شیمیایی خورنده، اشیاء سنگین، شـوک الکتریکی (برق گرفتگی در سطوح خیس) و … می باشد.
• آسیب پذیرترین قسمت بدن، هنگام ریزش یا سقوط مواد شیمیایی خورنده یا اشیاء سنگین، پاها هستند.
• در محیط آزمایشگـاه، کفش هایی توصیـه می شوند که به طور کـامل پاها را پوشانده و آنها را کاملاً حفاظت کند.
• پوشیدن انواع کفش های زیر در آزمایشگاه ممنوع است:
  • صندل ها و دمپایی
  • کفش های ورزشی و فابریک
  • کفش های کف چوبی
  • کفش های پاشنه بلند

گوش ها

• استفاده از ماسک محافظ گوش در مکان ها و مواقعی که که سطح صدا بالاتر از 85 دسی بل باشد الزامی است.
• در مکان هایی که صداهای بیش از حد مجاز وجود دارد، حتماً بایستی علائم هشدار دهنده استفاده از ماسک گوش، نصب گردد.
• انواع محافظ گوش عبارتند از:
  • توپی های گوش: با پوشاندن گوش، حفاظت اولیه را نسبت به ورود صدا ایجاد می کنند.
  • گوشی محافظ: حفاظت بیشتری را در مقابل صدا ایجاد کرده و استفاده از آنها بسیار راحت تر از توپی های گوش می باشد.
  • پنبه گوش: محافظ های ضعیفی در مقابل صدا بوده و استفاده از آنها به هیچ وجه توصیه نمی گردد.

بینی

• بعضی از روها و فعالیت های آزمایشگاهی می توانند بخارات محرک سمی و مـواد آلوده کننده ایجاد کنند. لذا حفاظت از دستگاه تنفسی در اینگونه شرایط ضرورت پیدا می کند.
• پرسنل آزمایشگاه، در صورت احساس تغییر در کیفیت هوا (آزمایشگاه / محیط کار)، بایستی مراتب را فوراً اطلاع رسانی کنند.

اقدامات ایمنی هنگام کار در آزمایشگاه

ایمنی کار در آزمایشگاه

• استفاده از آزمایشگاه تنهـا منحصر به افرادی است که مجاز هستند.
• ورود اطفال و کودکان به آزمایشگاه اکیداً ممنوع می باشد.
• استعمال دخـانیات، خـوردن، آشامیدن، نگهداشتن مواد غذایی، نوشیدنی ها، تنباکو و استفاده از مواد آرایشی در آزمایشگاه مطلقاً ممنوع است.
• استفاده از لنز تماسی چشمی، بدون استفاده از عینک محافظ، در آزمایشگاه توصیه نمی گردد.
• به هنگام کـار و جابجایی مـواد شیمیایی، مواد خطرناک زیست محیطی یا مواد رادیوایزوتوپ در محیط آزمایشگاه، از روپوش های مخصوص آزمایشگـاه (که قد آن تا زانوی کاربر باشد) و ماسک های چشمی استفاده کنید.
• موهای بلند خود را به هنگام کـار با مـواد شیمیایی، مواد خطرناک زیست محیطی، رادیوایـزوتوپ ها، یـا جابجایی ماشین آلات و تجهیزات آزمایشگـاهی، (در پشت سر خود) ببندید.
• همواره آزمایشگاه و محل کار خود را تمیـز نمایید و مـواد شیمیایی، بیولوژیکی غیرضروری و تجهیزات بلامصرف را در محل مخصوص خود قرار دهید.
• از جا گذاشتن بطری های مخصوص مـواد واکنش گر (پر یا خالی)، در کف آزمایشگاه خودداری کنید.
• تنها با مـوادی کار کنید که از میـزان اشتعال پـذیری، واکنش دهی، سمیت و نیز روشهای صحیح جابجایی و ذخیره آنها و اقدامات اضطراری مربوطه آگاهی دارید.
• خروجی ها و راهروها را در همة مواقع باز (و بدون هرگونه مانع) نگهدارید.
• تا حد امکان، از کار به تنهایی در محیط آزمایشگاه خودداری کنید.
• اگر طبیعت کار شما اقتضاء می کند که به تنهایی در آزمایشگاه کار کنید، بایستی حضور خود را به مسئول آزمایشگاه و یا همکاران دیگر اطلاع دهید.
• هرگونه حـوادث و اتفاقات خطرناک را سریعاً به اطلاع سرپرست آزمایشگاه و مسئولین ذیربط برسانید.

اقدامات لازم قبل از ترک آزمایشگاه

• ضایعات آزمایشگاهی را شناسایی، بسته بندی و طبق مقررات استاندارد به خارج از محیط آزمایشگاه منتقل کنید.
• تجهیزات و وسایل خراب را خاموش و با رعایت مقررات استاندارد از محیط کار (و دسترس دیگران) خارج کنید.
• سطوح کاری و کلیه تجهیزات مـورد استفاده را ضدعفونی کنید.
• به هنگام اتمام کار و ترک آزمایشگاه، تجهیزات و وسایل استفاده نشده را به محل اصلی خود بازگردانید.
• روپوش مخصوص آزمایشگاه را در داخل آزمایشگاه قرار دهید.
• از خاموش بودن تجهیزات برقی و گازی مورد استفاده اطمینان حاصل نمایید.
• دست های خود را با دقت بشویید.
• درب آزمایشگاه را بسته و از قفـل بودن آن اطمینان حاصل نمایید.

بازرسی های هفتگی آزمایشگاه

• چشم شویها
• وسایل اطفاء حریق
• جعبة کمک های اولیه
• هود بخار
• لوله کشی ها و اتصالات تحت فشار
• محل های ذخیره و نگهداری مواد شیمیایی

ارزیابی خطرات آزمایشگاهی

• شیمیایی
• فیزیکی
• بیولوژیکی
• ارگونومیکی
• مکانیکی
• رادیواکتیو
• الکتریکی

حتما بخوانید:

⇐ پاورپوینت ایمنی در آزمایشگاه PPT

⇐ ایمنی در آزمایشگاه میکروبیولوژی

⇐ آسیب شناسی و ایمنی در آزمایشگاه

⇐ دانلود کتاب ایمنی کار در آزمایشگاه